Skanwiki/Utvalgte artikler/July, 2007

From Meta, a Wikimedia project coordination wiki
Jump to: navigation, search

Veke 26, 2007 (25. juni – 1. juli)[edit]

svensk
CristobalColon.jpg

Christofer Columbus, född 1451 i Genua, Italien, var en genovesisk upptäckare och köpman som på den spanske kungens uppdrag korsade Atlanten och nådde Amerika år 1492. Han sökte egentligen en västlig rutt till Indien i Asien och trodde att han funnit den. Upptäckten markerar början av den europeiska koloniseringen av Amerika.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk

NATO (engelsk: North Atlantic Treaty Organisation) eller på fransk: OTAN (l'Organisation du Traité de l'Atlantique Nord) er en international organisation for politisk og militært forsvarssamarbejde omkring den nordlige del af Atlanterhavet, som blev etableret i 1949 med de allierede krigspartnere USA, Storbritannien og Frankrig som de drivende kræfter. På dansk betegnes NATO også som Atlantpagten.

Landene er forpligtet til at forsvare hinanden i tilfælde af, at de skulle blive angrebet. Derudover arrangerer NATO ofte større militære øvelser for medlemslandene. NATO deltager desuden i fredsbevarende styrker i krigshærgede lande, fx Afghanistan.

Da man etablerede NATO var der 12 lande med. Disse lande var Belgien, Canada, Danmark, Frankrig, Holland, Island, Italien, Luxembourg, Norge, Portugal, Storbritannien og USA. Senere er NATO blevet udvidet med flere medlemslande. Den sidste store udvidelse skete i 2004, hvor blandt andet en række af de tidligere Warszawapagt-lande blev indlemmet i NATO. læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
"Eirik Raudes Land" på Grønland – en 75 år gammel norsk okkupasjonshistorie. I anneksjonserklæringen var man ikke mer spesifikk enn å plassere landet mellom fjordene Carlsbergfjord og Besselsfjord. Dette gir de omtrentlige koordinatene 71° 30' i sør og 75° 40' N i nord, og omfavner området hvor mesteparten av norske fangstmenn på Øst-Grønland hadde sine fangstfelt og hytter

Eirik Raudes Land var navnet på et landområde på Grønland som var okkupert av Norge fra 27. juni 1931 til 5. april 1933. Norge anså Grønland som en gammel norsk besittelse og anerkjente ikke Danmarks overhøyhet over øyas ubebodde landområder. Området som kun var avgrenset mellom de nordlige breddegradene 71° 30'N og 75° 40'N var oppkalt etter Eirik Raude, som oppdaget Grønland i 985. Sommeren etter okkupasjonen av Eirik Raudes Land, okkuperte Norge også et område lengre sør på Grønland, mellom 60° 30'N og 63° 40'N. Konflikten ble brakt inn for Den faste domstol for mellomfolkelig rettspleie i Haag, som dømte i favør av Danmark. Norge aksepterte dommen og okkupasjonen tok slutt 5. april 1933. Sysselmann i den knapt to år lange perioden var Helge Ingstad. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk

Charles Parker Jr. (29. august 1920 – 12. mars 1955) var ein jazzsaksofonist og -komponist, og er rekna for å vere mellom dei fremste musikalske nyskaparane i det 20. hundreåret. Parker fekk tidleg aukenamnet Yardbird, seinare korta ned til Bird. Mange kallar Parker faren til moderne jazz; dei fleste seriøse jazzmusikarar etter han har på eit tidspunkt i utviklinga studert Parker sin innfallsvinkel til melodi og harmoni og teke opp i seg noko av stilen hans. Parker er opphavet til ei rekkje standardlåtar, som «Donna Lee», «Anthropology» og «Blues For Alice».

Charles Parker Jr. døydde i 1955, 35 år gammal, som ei følgje av heroin-misbruk. Hans tidlege død medverka til myten rundt han, og ei legende er at «Bird lever» («Bird Lives»). I 1998 regisserte Clint Eastwood den biografiske filmen «Bird». Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 27, 2007 (2. – 8. juli)[edit]

svensk
Yoweri Museveni.jpg

Yoweri Kaguta Museveni, född omkring 1944 i Uganda, är en ugandisk politiker, landets president sedan 29 januari 1986. Med undantag för de norra delarna av landet har Museveni infört relativ stabilitet och ekonomisk tillväxt till det krigshärjade landet. På senare tid har Museveni kritiserats för författningsändringar och arrestering av oppositionsledare.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Coition of a Hemisected Man and Woman.jpg

Vaginalt samleje (lat. coitus) er den menneskelige form for kopulation. At have samleje kaldes på dansk også for at dyrke/have sex. Selvom dets primære formål er reproduktion og menneskehedens fortsatte overlevelse, dyrkes det ofte udelukkende for nydelsen og/eller som et udtryk for kærlighed eller følelsesmæssig intimitet. Samleje spiller ofte en stor rolle i menneskers forhold til hinanden; i mange samfund er det normalt for par at have samleje ofte med brug af præventive midler, og dermed dele nydelsen og/eller styrke deres følelsesmæssige bånd selvom de bevidst undgår graviditet.

Samleje kan somme tider også forstås som henvisende til flere andre former for seksuel opførsel, deriblandt oralsex og analt samleje. Udtrykket at dyrke sex henviser dog oftere til alle eller nogle af disse.

Før samleje har man ofte forspil, som fører til en seksuel opstemthed af parret, hvilket fører til erektion af penis og naturlig smørelse af skeden.

For at have samleje indsættes den erigerede penis i skeden og en af, eller begge, seksualpartnerne bevæger deres hofter for at skubbe penis frem og tilbage inde i skeden for at skabe friktion, oftest uden helt at fjerne penis. På denne måde stimulerer de sig selv og hinanden, og fortsætter ofte indtil de får orgasme og (i mandens tilfælde) udløsning. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Giuseppe Garibaldi har 200-årsjubileum 4. juli

Giuseppe Garibaldi (født 4. juli 1807 i Nice (Frankrike), død 2. juni 1882 i Caprera i Italia) var en italiensk| geriljaleder og nasjonalist. Han var en av de mest sentrale personene i prosessen som førte til Italias samling.

Garibaldi var frontfigur for Risorgimento, den italienske bevegelsen for nasjonal enhet, på en tid da den apenniniske halvøy var oppdelt i en rekke stater, bl.a. Kirkestaten og kongeriket De begge Sicilier. Han var under Giuseppe Mazzinis innflytelse, Mazzini var en av datidens ledende italienske nasjonalistiske teoretikere. Etter å ha deltatt i et mislykket opprør i Piemonte i 1834 ble Garibaldi dømt til døden. Men han lyktes i å flykte til Sør-Amerika og ble der i 14 år. I revolusjonsåret 1848 vendte han tilbake til Europa og samlet en geriljaarmé. Da den ble beseiret, måtte Garibaldi forlate hjemlandet på nytt, og han kom ikke tilbake igjen før i 1854. Seks år senere innledet Garibaldi et felttog der han erobret Sicilia og Napoli med en hær. Etter ankomsten til Sicilia lot han seg utrope til diktator i Viktor Emmanuel IIs navn. Kort tid etter lyktes det hans geriljastyrker å beseire den napolitanske kongens hær.

Garibaldis innsats ledet til slutt til grunnleggelsen av Kongeriket Italia. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Viperaberus1.jpg

Hoggorm (Vipera berus) er ein av meir enn 200 artar i hoggormfamilien, den einaste av desse som lever fritt i Nord-Europa, og den einaste giftslangen som lever i Norden.

Av alle slangeartane i verda er hoggormen den som har størst geografisk utbreiing. Han lever over det meste av Europa og Asia, frå Storbritannia i vest til Kinas stillehavskyst i aust, og godt nord for polarsirkelen i nord. Han finst i nær sagt all slags terreng, opp til ca 3 000 meters høgd over havet.

Hoggorm kan bite menneske når han vert provosert eller ikkje kan komme unna. Dødsfall etter hoggormbit er sjeldne i Noreg. Det er likevel viktig at ein som er biten av hoggorm held seg i ro. Alle som er bitne bør kontakte lege. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 28, 2007 (9. – 15. juli)[edit]

svensk
Dmitrij Sjostakovitj på ett ryskt frimärke

Dmitrij Sjostakovitj (1906-1975) var en rysk/sovjetisk tonsättare, en av 1900-talets främsta symfoniker och kammarmusiker, omväxlande mycket uppskattad och hårt kritiserad i sitt hemland. Bland hans verk kan särskilt nämnas den 7:e symfonin (av totalt 15), som skildrar belägringen av Leningrad, samt den 5:e och 10:e symfonin.

Sjostakovitj skrev även 15 stråkkvartetter, två pianokonserter, två cellokonserter och två violinkonserter samt filmmusik, bland annat till Berlins fall. Hans komposition Konsert för piano, solotrumpet och stråkar c-moll op 35, komponerad 1933, samt flera verk med socialistrealistiskt program, vittnar om hur han försökte anpassa sig till de politiska kraven och försökte uttrycka sig mindre modernt och mer nyklassiskt. Ett annat exempel är den pastischartade andra pianokonserten (Op.102 från 1956-7) skriven för hans son Maxims examenskonsert, som med den melodiska och melankoliska andra satsen (Andante) tillhör hans mest lättillgängliga verk.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Flag of Germany.svg

Forbundsrepublikken Tyskland, på tysk: Bundesrepublik Deutschland, er en føderal stat bestående af 16 delstater beliggende i det vestlige mellemeuropa. Landet grænser i nord op til Danmark, i vest til Frankrig, Luxembourg, Belgien og Holland, i syd til Schweiz og Østrig og i øst til Tjekkiet og Polen. Hovedstaden hedder Berlin.

Som nationalstat blev Tyskland først samlet i 1871, men det Tyskland man kender i dag går tilbage til oprettelsen af den vesttyske forbundsrepublik i 1949. I 1990 blev de tidligere østtyske delstater i DDR indlemmet i forbundsrepublikken.

Centralt beliggende har Tyskland igennem det meste af europæisk historie haft en afgørende indflydelse på kontinentets gang. I dag er landet med sine 83 millioner indbyggere det mest folkerige i EU og med sin enorme økonomiske styrke, den tredjestørste på verdensplan, og som den største eksportnation i verden, anses landet for at være motoren i den europæiske økonomi. Landet er blandt andet medlem af og en vigtig aktør i G8 og NATO. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Fra konsetr i London 2003

Metallica er et Grammy-belønnet amerikansk heavy metal-band som ble stiftet i oktober 1981. Siden 1991, og den til da største salgssuksessen Metallica (The Black Album), har det kommersielt sett vært et av de mest suksessfulle bandene i heavy metal-historien. Med 57 millioner solgte album i USA (ifølge RIAA-tall) og tilnærmet det samme i resten av verden, er det totale antallet solgte album rundt 90 millioner. Metallica plasseres per 2006 som nummer 18 på listen over mestselgende artister i amerikansk musikkhistorie.

Etter å ha bygget opp en lojal fanbase gjennom sin rolle i utviklingen av thrash metal på 1980-tallet, fikk de et merkbart bredere publikum tidlig på 1990-tallet da de begynte å spille en moderne form for heavy metal. Som en kontrast, kom Metallicas kommersielle suksess i kjølvannet av en stilforandring som fikk mange til å beskylde dem for å «selge ut». Til tross for at de siste albumene har solgt meget godt, mente deler av fanbasen at Metallica hadde distansert seg for langt fra sine thrash metal-røtter. I tillegg ble Metallicas syn på og sentrale deltakelse i saken mot fildelingsprogrammet Napster i 2001/2002 kontroversiell for mange fans.

I 2003 ble det åttende studioalbumet, St. Anger, utgitt. Det var en samling av de mest aggressive låtene og musikken som de hadde skrevet på lenge. Albumet splittet kritikere og fikk ikke fullt så gode salgstall som tidligere album. Derimot var det meste av den påfølgende «Madly in Anger with the World»-turneen utsolgt. Les mer
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Gamle jernprodukt i Agatunet i Hardanger.

Jernframstillinga i Noreg har føregått i over 2000 år.Jern er eit viktig metall, og spor etter fortidas jernframstilling gjev eit unikt innblikk i produksjonen av ein av dei viktigaste råvarene i jernalderen og mellomalderen. Det har vore nytta fleire ulike framstillingsteknikkar, men prinsippet har likevel vore det sama heilt til den moderne masomnen tok over for fullt i Noreg for ca 200 år sidan. Jernframstillinga føregjekk som oftast nær myr i utmark, område som er lite attraktive med tanke på jordbruk. Dette gjer at jernframstillingsplassane i mange tilfelle har fått liggje urørt, og er difor godt egna til arkeologiske undersøkingar.

Råstoffa ein treng til jernvinne er myrmalm og tre, men prosessen som fører til det ferdige jernet er likevel komplisert. Sjølv med all kunnskapen me i det moderne samfunn har om metallurgi, har ingen i nyare tid klart å framstille godt og smibart jern på same måte som dei gjorde i jernalderen og mellomalderen. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 29, 2007 (16. – 22. juli)[edit]

svensk
Rasunda 2006-06-02.jpg

AIK Fotboll är den 1896 startade fotbollssektionen inom den 1891 bildade svenska idrottsklubben AIK. Representationslaget är baserat i Solna, med verksamhet i hela Stockholmsområdet. AIK är en av de framgångsrikaste svenska fotbollsklubbarna med tio SM-guld och hela 79 säsonger i Allsvenskan, vilket placerar laget på en tredjeplats i den allsvenska maratontabellen. Klubben innehar flest allsvenska rekord och är också en av få svenska klubbar som lyckats ta sig till gruppspelet i Champions League, vilket klubben gjorde 1999.

Sedan 1937 har klubben spelat på Råsundastadion, en arena som 2011 kommer att rivas till förmån för en ny stadion i närheten. Klubben drivs sedan 1999 som ett aktiebolag och har cirka 3000 aktieägare, den störste är AIK Fotbollförening. Vid spel i allsvenskan har laget vunnit publikligan 33 gånger, vilket är flest av alla lag.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk

Vietnamkrigen (også Anden indokinesiske krig) varede fra 1959 til 1975. Krigen blev en sejr for Nordvietnam og Vietcong og endte med et genforenet Vietnam under et kommunistisk styre. Krigen kan ses som en koldkrigskonflikt mellem USA og dets allierede på den ene side og Sovjetunionen, Kina og Nordvietnam på den anden. Andre ser krigen som en borgerkrig mellem kommunistiske og ikke-kommunistiske vietnamesiske parter.

USA sendte et stort antal soldater til Sydvietnam fra slutningen af den 1. indokinesiske krig i 1954 og frem til 1973. En del af USA's allierede bidrog også med tropper. Amerikanske militærrådgivere blev sendt til Vietnam fra 1950, hvor de assisterede de franske kolonitropper. I 1956 fik disse rådgivere det fulde ansvar for at træne den sydvietnamesiske hær. USA's præsident John F. Kennedy øgede antallet af rådgivere fra 500 til 1.600. En stor mængde kamptropper blev sendt til Vietnam fra 1965, af præsident Lyndon B. Johnson. Næsten alt amerikansk militært personel blev trukket ud af Vietnam efter fredsforhandlingerne i Paris i 1973. De sidste amerikanske tropper forlod landet 30. april 1975.

Krigen omfattede mindre sammenstød mellem patruljer i Vietnams bjerge og jungler, amfibieoperationer, guerillaangreblandsbyer, bykamp og større konventionelle slag. Amerikanske bombefly udførte omfattende luftangreb og tæppebombninger af Nordvietnams byer, industri og logistiske netværk. Cambodia og Laos blev også involveret i krigen. Store mængder af kemiske sprøjtemidler blev sprøjtet ud over Vietnam fra luften for at fjerne træernes blade, så fjenden ikke kunne gemme sig i bevoksningen.

Vietnamkrigen sluttede endeligt 30. april 1975 med Saigons fald. Krigen kostede 58.000 dræbte amerikanske soldater og mellem 2 og 5,7 millioner vietnamesere. Et stort antal af disse var civile. Selvom præcise tal for dræbte vietnamesere er svært at fastsætte, viser den store forskel imellem amerikanske og vietnamesiske dræbte USA's overvældende ildkraft. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Identifiserte ofre fra Srebrenica-massakren

Srebrenica-massakren var drapene på minst 8 000 bosnjaker som skjedde i juli 1995 i området i og rundt Srebrenica, Bosnia og Hercegovina av bosniskserbiske militærstyrker, inkludert den serbiske spesialstyrken «Skorpionene» under kommando av general Ratko Mladić. Ofrene varierte i alder fra tenåringer til eldre, blant de drepte var også barn og kvinner. Srebrenica-massakren blir betegnet som det største massemordet i europeisk etterkrigshistorie. Mladić og flere andre bosniskserbiske offiserer har blitt tiltalt for krigsforbrytelser, bl.a. folkemord ved det internasjonale krigsforbrytertribunalet for det tidligere Jugoslavia. Tribunalet har konkludert med at massakren var et folkemord. FN hadde tidligere erklært Srebrenica for en «sikker sone» og skulle beskyttes av soldater fra FN, men de klarte ikke å forhindre folkemordet. Nøyaktig hvor mange som ble drept blir nok aldri nøyaktig befestet, men den Føderale Kommisjonen for savnede personer har en liste over savnede eller drepte på 8 373 personer. Les mer
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Gråkallbanen i Trondheim.

Ei sporvogn er skinnegåande kollektivtransport som køyrer blant annan trafikk i og mellom byar. Det finst reine motorvogner så vel som motorvogn med tilhengar. Moderne sporvogner er ofte leddvogner med eitt eller fleire ledd. Kraftkjelda er normalt elektromotorar som hentar straum frå leidningar hengde opp over vogna. Det finst også system som blir trekte av kabel i bakken (San Francisco) eller har diesel-/bensinmotorar; det siste gjerne i kombinasjon med elektromotorar — sokalla hybridbanar. Dei fyrste sporvognene blei trekte av hestar.

Den fyrste sporvognlina i verda blei starta i Baltimore i Maryland i USA i 1828. Sporvogn var tidlegare eit populært transportmiddel i byar, men talet på sporvognliner i verda gjekk attende etter andre verdskrigen. Dei siste åra er talet på byar med sporvogn stigande.

Sporvogn i Noreg blir ofte kalla trikk. Dette namnet kjem frå den fyrste tida med elektrisk drift i Oslo. Sporvogna blei då kalla «Elektrikken» og namnet blei seinare forkorta. I dag er det Oslo Sporveier som driv sporvogna i Oslo. Den einaste kommersielle sporvognslina utanfor Oslo er Gråkallbanen i Trondheim. Les meir…

Førre tre veker: Jernvinne i Noreg - HoggormCharlie Parker


endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 30, 2007 (23. – 29. juli)[edit]

svensk
Parlamentsbyggnaden i London

Storbritanniens parlament består av The Crown, regenten, House of Commons, underhuset, och House of Lords, överhuset. Underhuset är direkt folkvalt och består av 646 ledamöter valda från lika många valkretsar. Systemet med enmansvalkretsar motverkar små partier. Överhuset omfattar två olika sorters ledamöter: andliga lorder (Lords Spiritual), de högsta biskoparna i Engelska kyrkan, och världsliga lorder (Lords Temporal), personer med pärsvärdighet. Ledamöter av överhuset är inte folkvalda. Underhuset och överhuset möts i skilda kamrar i Palace of Westminster (allmänt känt som "Houses of Parliament") i City of Westminster i London.

Enligt konstitutionell praxis är alla ministrar, däribland premiärministern, ledamöter av underhuset eller överhuset. Formellt är drottningen i parlamentet den helt suveräna (självständiga lagstiftande) makten, men i praktiken ligger i nutid den verkligt suveräna makten hos underhuset: regenten följer premiärministerns råd och överhusets befogenheter är begränsade.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Ungdomshuset

Ungdomshuset, blandt brugerne kaldet Ungeren, på Nørrebro i København var i årene 1982-2007 kendt som tilholdssted og undergrundsscene for forskellige grupper unge, der kulturelt og/eller politisk tog afstand fra det etablerede samfund. Huset, der lå på Jagtvej 69, blev opført i 1897 som Arbejdernes Forsamlingsbygning og var som sådan kendt bevaringsværdigt af Skov- og Naturstyrelsen, en status som dog blev huset frataget af Kulturarvstyrelsen i 2001. I 1999 blev huset solgt af Københavns Kommune til HUMAN A/S, som senere blev købt af frikirken Faderhuset. Siden Faderhuset i efteråret 2006 bad politiet rydde Ungdomshuset, har miljøerne i og omkring byens fristeder, protesteret med mange aktioner.

Ungdomshuset blev ryddet ved en aktion, der begyndte ved 7-tiden om morgenen den 1. marts 2007. De følgende dage var præget af spontane protester og uroligheder, hvor mange blev anholdt. Den 5. marts ved 8-tiden om morgenen begyndte nedrivningen af huset, der varede indtil den 6. marts ved 23-tiden. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Anna og Maria malt av Leonardo da Vinci

Anne er en opprinnelig fransk variant av kvinnenavnet Anna, som har opprinnelse i det hebraiske ordet channah. Betydningen er «gunst» eller «nåde». Anne er det mest brukte kvinnenavnet både i Norge og Danmark og er ellers vanlig i mange vestlige land. Kjente navnebærere er Jomfru Marias mor Anna av Jerusalem, som kalles St. Anne på engelsk, samt en rekke kongelige personer, hovedsakelig i England. Anne Brontë, Anne Frank og Anne Holt er andre kjente navnebærere.

Anne har norsk navnedag 26. juli, som også er den katolske minnedagen for St. Anna.

Navnevarianten Anna var svært populær i Østromerriket. Den mest kjente navnebæreren derfra er kanskje historikeren og prinsessen Anna Komnena (10831153). Navnet ankom vest-Europa når prinsesse Anna av Kiev (Anne de Kievfransk) giftet seg med Henrik I av Frankrike i 1044. Navnet Anne er ellers kjent i England fra 1200-tallet, i Norge fra 1300-tallet og i Sverige fra 1700-tallet. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Nidarosdomen før restaurering (1857)
Nidarosdomen etter restaurering (2006)

Nidarosdomen var ved midten av 1800-talet redusert til ei halvt ruinert byggverk som hadde mist mykje av det opphavlege preget sitt. Kyrkja hadde vore utsett for fleire brannar, ulukker, provisoriske reparasjonar og manglande vedlikehald. Restaureringa av Nidarosdomen var eit hundreårig arbeide som endra kyrkjeresten til den storslåtte katedralen vi ser i dag. Restaureringsarbeidet er det største som noen gong er gjort i Noreg, og vala som vart tatt under restaureringa pregar i høgaste grad bygningen slik han står fram i dag. Dette skuldast særleg at det er svært avgrensa kjelder til den opphavlege utsjånaden til kyrkja, noko som kravde ein stor grad av rekonstruksjon og gjenoppbygging på friare kunstnarisk grunnlag. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 31, 2007 (30. juli – 5. august)[edit]

svensk

Vietnamesiska (tiếng Việt eller mer sällan Việt ngữ) är det officiella språket i Vietnam. Det talas av cirka 80 miljoner människor. Medan Vietnam var en del av det franska kolonialväldet var språket känt som annamitiska. Det är modersmål för viet-folket (eller kinh-folket) som utgör 86 % av Vietnams befolkning och för cirka 3 miljoner utlandsvietnameser, av vilka cirka hälften bor i USA. Det talas också som andraspråk av minoritetsfolken i Vietnam.

Vietnamesiska ingår i den austroasiatiska språkfamiljen, och det är det språk som utan jämförelse har flest talare i språkfamiljen; språket har många gånger fler talare än alla de andra austroasiatiska språken tillsammans. Stora delar av ordförrådet har lånats in från kinesiska. Vietnamesiska skrevs ursprungligen med kinesiska tecken. Det vietnamesiska alfabet som används idag är en utökning av det latinska alfabetet, med diakritiska tecken för ton och vissa bokstäver.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Trinity 0,025 sekund efter detonationen

Trinitytesten var verdens første test af et kernevåben. Testen blev udført af USA den 16. juli, 1945 ca. 48 km sydøst for Socorro, New Mexico, der hvor militærbasen White Sands Missile Range nu ligger. Trinity var designet efter den såkaldte ”implosionsmetode” og var baseret på plutonium, som det fissile materiale. Således var Trinity af samme design som - og en forløber for - Fat Man, den atombombe, der senere blev kastet over Nagasaki, Japan. Trinitys sprængkraft svarede til ca. 19-21 (varierende kilder) kilotons TNT. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Persiske soldater. Utskjæringer i Persepolis.

Perserkrigene eller de gresk-persiske krigene var en serie konflikter mellom den greske verden og det persiske riket som startet rundt 500 f.Kr. og varte til 448 f.Kr. Begrepet henviser vanligvis til de to persiske invasjonene av det greske fastlandet i 490 f.Kr. og 480–479 f.Kr. I begge tilfellene lyktes de allierte grekerne i å beseire perserne. Ikke alle grekere kjempet mot perserne; noen var nøytrale, mens andre var allierte med Persia. Perserkrigene markerer skillet mellom arkaisk tid og klassisk tid i gresk historie.

Det som i dag er kjent om denne konflikten stammer hovedsakelig fra greske kilder, først og fremst Herodot, og i mindre grad noen romerske forfattere. Perserne ble en del av gresk historie etter at de i 546 f.Kr. erobret lydierne og dermed de greske bystatene i Jonia som tidligere var under lydierne. Et forsøk i 499 f.Kr. på å gjeninsette aristokratene i Naxos slo feil og jonierne gjorde opprør mot perserne. Symbolsk hjelp som ikke forandret det endelige utfallet, persisk seier, ble sendt fra det greske fastlandet. Mardonios drev et felttog i Thrakia i 492 f.Kr. for å konsolidere den persiske makten, men han ble stoppet av en storm. En amfibiestyrke under Datis og Artafernes jevnet Eretria med jorden, men den ble beseiret i slaget ved Marathon noen få dager senere av general Miltiades av Athen. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
120ppx

Ærfuglen, Somateria mollissima, er ei stor marin dykkand som held til ved kysten i dei nordlege polarområda. Hannfuglane har eit lett kjennbart mønster av svarte og kvite felt medan hoene er brunspetta. Fuglen har vore kjelde til egg og dyrebare dun sidan førhistorisk tid, og blir fortsatt halde halvvegs som husdyr i det nordlege Noreg og på Island.

Duna ærfuglen fôrar reiret sitt med er særskilt mjuke, og er derfor mykje ettertrakta som fyll i dyner og liknande. Edderdun skil seg frå andre typar ved at dei ikkje har stilk, men mothaker som hektar seg i kvarandre, slik at dei dannar ein mjuk, samanhengande dott. Dunsanking har vore ein viktig næringsveg langs kysten, og fuglar og menneske har utvikla eit samspel som begge har nytte av. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål