Skanwiki/Utvalgte artikler/June, 2007

From Meta, a Wikimedia project coordination wiki
Jump to: navigation, search

Veke 22, 2007 (28. mai – 3. juni)[edit]

svensk
Dag Hammarskjold

Dag Hammarskjöld, född 1905, var en svensk diplomat och FN:s generalsekreterare från 1953 till sin död i en flygolycka 1961 i nuvarande Zambia. Hammarskjöld tilldelades Nobels fredspris 1961 postumt.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Martin Luther 46 år, (Lucas Cranach 1529)

Martin Luther (født 10. november 1483 i Eisleben i Tyskland, død 18. februar 1546 i Eisleben) var tysk munk, reformator og teolog. Han blev katolsk præst i augustiner-eremitternes orden, som gav ham en grundig uddannelse og senere førte til, at han blev professor ved universitetet i Wittenberg. Tidligt i 30-årsalderen udviklede han teologiske synspunkter om kirkens myndighed, sakramenterne og om mennesket og dets forhold til Gud, som sammen med hans afstandtagen fra kirkelige misbrug (f.eks. af den måde, aflad blev praktiseret på) gav stødet til reformationen og dannelsen af de evangelisk-lutherske kirker. Starten på reformationen opgives traditionelt som 31. oktober 1517, der var den dag, hvor han udsendte sine kendte teser mod afladspraksisen. Men i sig selv repræsenterede denne hændelse ikke noget skelsættende brud. Derimod udviklede striden mellem Luther og hans modstandere sig efterhånden i retning af teologisk mere centrale anliggender, hvilket i løbet af få år frembragte et uigenkaldeligt brud. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål

Gyanendra Bir Bikram Shah Dev, ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेव Jñānendra Vīra Vikrama Śāhadeva, (født 7. juli 1947 i Katmandu), er konge i Nepal, den 12. kongen i rekka fra Shah-dynastiet på Nepals trone. Fra 1. februar 2005 til 27. april 2006 var han i praksis militærdiktator.

Da han i 2001 blei konge for andre gang etter sin bror Birendra, sto både den unge kronprins Dipendra og hans lillebror foran ham i arverekka. Mindre enn noen gang venta folk at at Gyanendra kunne komme tilbake. Men 1. juni 2001 ble kong Birendra og hele hans nærmeste familie, inklusive de to prinsene som sto foran Gyanendra i arverekka, drept i et mystisk blodbad på slottet i Katmandu.

Angivelig var den skyldige kronprins Dipendra, som i et anfall av rus og kjærlighetssorg slakta sin far kongen, sin mor og sju andre nære slektninger. Til slutt skjøt han seg sjøl. Dette var den offisielle forklaringa på hvordan drapene skjedde, Dipendra overlevde i bare i tre dager i bevisstløs tilstand, og rakk såvidt å bli erklært som konge før han også døde. Dermed var Gyanendra helt overaskende konge fra 4. juni - en mulighet ingen hadde trodd på fem dager før.

I Gyaendras regjeringstid har maoistopprøret gått veldig fram. Kongehuset har brutt med de parlamentariske partiene og isolert seg fra sine allierte i utlandet. Stadig flere spådde derfor våren 2006 at monarkiet ikke kan overleve. Hvis de viser seg å få rett, vil en en hovedgrunn være Gyaendras egen politikk. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Dogg på gras.

Dogg er vassdropar som oppstår på lekamar i naturen om morgonen eller kvelden. Når bakken vert avkjølt ved varmeutstråling fører dette til at lufta like over bakken òg blir avkjølt. Dermed kan lufta verte metta og vassdamp kondenserer til små vassdropar på små lekamar som grasstrå og blad. Viss temperaturen er låg nok, kan dogget verte til is. Dette vert kalla rim eller rimfrost.

Sidan dogg er avhengig av overflatetemperaturen for å oppstå, vil det som regel oppstå på flater som ikkje får tilført mykje varme frå lågare jordlag, slik som gras og løv, rekkverk, biltak og bruer. I gresk mytologi er Ersa gudinna for dogg. Les meir…

Førre tre veker: Slemmestad - Bunad - Atrieseptumdefekt


endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 23, 2007 (4. – 10. juni)[edit]

svensk
Lee Kuan Yew

Lee Kuan Yew var den första premiärministern i republiken Singapore från 1959 till 1990. Sedan han avgick från ämbetet har Lee fortsatt att vara en av de mest inflytelserika politikerna i Singapore. Han har ofta fått äran för att vara arkitekten bakom Singapores nuvarande välstånd. Under hans tid vid makten växte Singapore från ett u-land till ett modernt utvecklat land.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Carl von Linné, portrætmaleri udført af Alexander Roslin.

Carl von Linné hed, før han blev adlet i 1757, Carl Linnæus eller Carolus Linnæus. Han blev født den 23. maj 1707 og døde den 10. januar 1778 og var en svensk botaniker, læge og zoolog som lagde grunden til den moderne nomenklatur inden for biologi og den moderne systematik, som grupperer planter og dyr. Han anses også for at være fader til den moderne økologi. Linné var sin tids bedste botaniker, og han var også kendt for sine store sprogkundskaber. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Fra Kathmandu-dalen. Ukens artikkel til minne om bidragsyter Tron Øgrim

Nepals geografi. Nepal ligger i skråninga som begynner i Ganges-deltaet (laveste punkt, Kechana Kalan i Jhapa distrikt er 70 m.o.h.), fortsetter opp gjennom åsene mot Himalaya, og ender i verdens høyeste fjell, på nepali Sagarmatha (Mount Everest, Chomolungma, Feng) (8 850 m.o.h.), som landet deler med Kina.

Gjennom historia har Nepal helt opp til moderne tid vært et i hovedsak veiløst land. Akkurat som Norge fikk sin økonomi, kultur og politikk bestemt av at den farbare veien var kysten, er Nepals økonomi, kultur og politikk avgjørende prega av at de ville elvedalene fortsatt hindrer kommunikasjon fra øst til vest, og at åser og fjell i mesteparten av landet gjør hvert dalføre til noe for seg sjøl. Dette bidrar til å opprettholde et stort antall nasjonale minoriteter, hindre utviklinga av et nasjonalt marked og bevare lokal naturalhusholdning, og skaper et ekstremt regionalisert og lokalt politisk liv der det er vanskelig for ei regjering i Kathmandu å sikre seg effektiv kontroll overalt. I mange distrikter og flere soner i åsene og oppe i Himalaya fins det fortsatt praktisk talt ikke veier, og landtransporten er avhengig av husdyr og at folk går på beina langs stier og over fjellpass. Les mer
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Det portugisiske imperiet under João III

Det portugisiske imperiet var det første verdsomspennande imperiet i historia, og det eldste og mest langvarige av dei vest-europeiske kolonirikene. Imperiet varte frå 1415 til 1999. Det var tilknytinga til havet som gjorde at kongedømmet kunne erobre Ceuta i 1415 og utforske Atlanterhavet tidleg på 1400-talet. Henrik sjøfararen grunnla ein sjøfartsskule i Sagres, og dette fostra nyvinningar som karavellen i tillegg til at den portugisiske kartografien vart vidareutvikla. Hundre år seinare vart målet nådd om å finne ei sjørute til India, og Portugal byrja å ekspandere utover i verda. Dei berømte oppdagarane Bartolomeu Dias, Vasco da Gama og Magellan var portugisarar, sjølv om den sistnemnde seglde for den spanske krona, som var Portugal sin konkurrent innan sjøfart etter 1492.

Imperiet var avgrensa til ei samling av små men godt vakta utpostar langs kysten, på grunn av Portugal si tynne befolkning og litle omstrekning. Det oversjøiske portugisiske imperiet fekk ein endeleg slutt då Portugal overleverte Macau over til Kina i 1999, sjølv om Aust-Timor var eit de jure portugisisk territorium fram til det vart uavhengig i 2002. Imperiet har fått ein kulturell arvtakar gjennom Samveldet av portugisisktalande statar, CPLP. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 24, 2007 (11. – 17. juni)[edit]

svensk
Medeltida bankett, detalj från Bayeuxtapeten

Medeltidens mat, handlar om matvanorna hos de olika europeiska kulturerna under medeltiden. Under denna period etablerades många nya vanor inom kosthållning och matlagning över hela Europa och många av dessa lade grunden för de moderna europeiska köken. Bröd var det vanligaste livsmedlet i alla samhällklasser och fanns med vid så gott som varje måltid. Spannmålen dominerade även i form av gröt, välling och pasta.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Bataille de Poitiers.jpg

Slaget ved Poitiers (10. oktober 732) også kaldt Slaget ved Tours, og på arabisk: بلاط الشهداء (Balâṭ al-Shuhadâ’) Martyrernes vej for troen blev udkæmpet et sted mellem byerne Tours og Poitiers i det mellemste Frankrig (om end dets eksakte sted forbliver uvist) mellem på den ene side frankiske og burgundiske styrker under austrasiens rigshovmester Karl Martell og på den anden en massiv umayyadisk muslimsk invasionshær under emir af al-Andalus Abdul Rahman Al Ghafiqi (‘Abd-al-Raḥmān al-Ghāfiqī). Ved slaget besejrede de kristne frankere og deres allierede den islamiske hær, og emir Abdul Rahman blev dræbt. Samtidige krønikeskrivere opfattede sejren som en guddommelig dom og gav Karl tilnavnet Martellus ("Hammeren"), måske med Judas Makkabæeren i tankerne ("Hammeren" fra det Makkabæiske oprør)

Slaget standsede islams fremrykning fra den da:Den Iberiske Halvø og videre nord ind i Vesteuropa, og mange historikere (f.eks. Gibbon) regner slaget for et vendepunkt i verdenshistorien, da det markerede afslutningen på de islamiske erobringer i Vesteuropa, og da:kristendommen blev den dominerende trosretning i Europa i en periode, hvor islam løb de andre rester af de gamle romerske og persiske imperier over ende. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Fra Al-jabr, et av mesterverkene i arabisk matematikk

Matematikkens historie går flere tusen år tilbake i tid, lenge før ordet matematikk oppstod. Det fins flere oppfatninger om når matematikken oppstod. Lenge før matematikk utviklet seg som eget kunnskapsområde har menneskene vært opptatt av antall, strukturer, former og figurer, lokalisering i rommet, og mange andre emner som opptar matematikere. Den mest fundamentale matematiske ideen dreier seg om telling, så når en skal ta for seg matematikkens historie er det naturlig å starte med tall og telling. Tallsystem har ofte utviklet seg fra skriftspråk.

De første matematiske tekstene er funnet i det gamle Egypt, omkring 1300 f.Kr., og i det gamle Mesopotamia, omkring 1800 f.Kr. Også fra India har man funnet noen gamle matematiske tekster, mellom 800 og 500 f.Kr. Man regner ofte med at matematikken i Vesten ble systematisert omkring 1500-tallet. Posisjonssystemet og algebra var da kommet til den vestlige kulturen fra Østen. Les mer
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Eigeroy lighthouse.jpg

Eigerøy fyrstasjon er eit kystfyr på den vesle øya Midbrø ved Eigerøy i Eigersund kommune i Dalane i Rogaland. Stasjonen vart oppretta i 1854 og var den fyrste i landet med fyrtårn i støypejarn. Stasjonen vart automatisert og avfolka i 1989.

Tårnet er eit raudt jarntårn med eit kvitmåla belte. Det reiser seg 32,9 meter til ei høgt på totalt 46,5 meter over havet. Innvendig er det 134 trappetrinn frå sokkelen opp til lykthuset på tårnet. Lyskjelda gjev tre blinkar med rundtlysande kvitt lys kvart 30. sekund. Fyrlinsa er av første orden, med ei lysstyrke på 3 905 000 candela, og ei lysvidde på 18,8 nautiske mil. Eigerøy fyrstasjon er framleis rekna å vere eit lyssterkt fyr. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 25, 2007 (18. – 24. juni)[edit]

svensk
Vårfrukyrkan, Skänninge, södra sidan, juni 2005.jpg

Vårfrukyrkan är en kyrkobyggnad i Skänninge, Skänninge-Allhelgona församling i Östergötland. Den ligger 8 kilometer norr om Mjölby och tillhör Linköpings stift. Kyrkan invigdes år 1306, helgad åt jungfru Maria och kallades därför Vårfrukyrkan. Les mer..
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
De hvide busser - her angiveligt fotograferet nær Friedrichsruh Slot i Schleswig-Holstein i Tyskland, der var hovedkvarter for aktionen.

De hvide busser er betegnelsen på en redningsaktion, som under ledelse af den svenske greve Folke Bernadotte i slutfasen af anden verdenskrig hentede danske og norske fanger, der befandt sig i tyske koncentrationslejre. Navnet skyldes, at busserne man benyttede, var malet hvide med røde kors på tag, sider, front og bag, så de ikke fejlagtigt blev taget for at være militære køretøjer.

Efter fælles dansk/norsk pres og planlægning blev ca. 15.000 skandinaver og andre nationaliteter reddet ud af lejrene i de tyskkontrollerede områder af det svenske Røde Kors i løbet af marts og april måned 1945. Efter den tyske kapitulation blev yderligere ca. 10.000 personer reddet ud i maj og juni måned.

De skandinaviske fanger havde førsteprioritet i redningsaktionen, men også svenske kvinder og børn der boede i Tyskland, skulle hentes hjem. Hvis muligheden bød sig, skulle man desuden tage folk af anden nationalitet med. Aktionen blev en stor humanitær succes, og mange liv blev reddet. Aktionen er dog efterfølgende blevet kritiseret for, at den for ensidigt gik efter at redde de skandinaviske fanger, samt for de transporter man udførte for det tyske SS. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Den 1. juli 1997 overtok Folkerepublikken Kina suvereniteten over Hongkong, men avtalen med Storbritannia fra 1984 innebar at Hong Kong fikk rett til å beholde sin kapitalistiske økonomi og demokratiske styre i minst 50 år

Hongkong (Xiānggǎng eller Heunggong, 香港) er en spesiell administrativ region i den sydlige delen av fastlands-Kina, omgitt av provinsen Guangdong. Hongkong består av en større halvøy som kalles de nye territoriene samt en rekke øyer hvor den viktigste er Hongkongøya. I 2004 var folketallet 6 855 125 innbyggere.

Navnet Hongkong kommer fra den kantonesiske navneversjonen Heunggong (som uttales omtrent som Høenggong). Det offisielle navn er Folkerepublikken Kinas spesielle administrative region Hongkong.

Hongkong ligger ved kysten mot Sørkinahavet og ved Perleflodens munning. Den tidligere kolonien omfatter en stor og uregelmessig formet havøy, og dessuten 235 øyer, hvorav den viktigste er selve Hong Kong-øya. Andre større øyer er Lantau, Cheung Chau, Lamma, Peng Chau og Tsing Yi.

Av arealet på 1102 km² er bare ca 25 % urbanisert. Det skyldes at store områder består av bratte og knudrete fjellpartier; bare nord i New Territories er det større sletteland. Høyeste fjell er Tai Mo Shan på 958 m; det mest kjente fjellet er Victoria Peak på 552 m.

1950-tallet begynte en intensiv industrialisering. Byen har i lengre tid hatt en betydelig produksjon av blant annet klær, klokker, elektronikk og leketøy. På grunn av stigende lønnsutgifter har en stor del av denne produksjonen særlig siden 1990-tallet blitt flyttet til Guangdongprovinsen, selv om produksjonsutviklingsarbeidet fremdeles stort sett er forblitt i Hongkong. Les mer
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Sayid Qutb sketch.png

Sayyid Qutb (9. oktober 1906–29. august 1966) var ein egyptisk, muslimsk tenkjar som frå 1940-åra vart ein av hovudpersonane i den egyptiske organisasjonen Det muslimske brorskapet. Synet hans hadde vidfemnande og djuptgåande verknad og vert i dag sett på som ein del av den grunnleggjande ideologien bak islamismen, og det har eggja mange fundamentalistiske rørsler. Han er kjend som «mannen bak idéane som ville skape Al-Qaida».

Dei viktigaste bøkene han skreiv er Sosial rettferd i islam, I skuggen åt Koranen og Milestolpar på vegen. Qutb meinte at Vesten stod for materialisme, medan Austen hadde eit meir åndrikt syn. I 1966 vart han dømt skuldig i samansverjing mot Egypt og vart gjeven dødsdom.

Dauden gjorde Qutb enno meir mektig. Tankane hans, og særleg dei i Milstolpar.., vekte ein generasjon radikale, både fredelege og opprørske. Det er mange som hevdar at Qutb sjølv ikkje stødde terrorisme. Den engelske omsetjaren av I Koranen sin skugge seier at han sjølv høyrde Qutb eggja radikale ungdom til å velja fredelege vegar. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 26, 2007 (25. juni – 1. juli)[edit]

svensk
CristobalColon.jpg

Christofer Columbus, född 1451 i Genua, Italien, var en genovesisk upptäckare och köpman som på den spanske kungens uppdrag korsade Atlanten och nådde Amerika år 1492. Han sökte egentligen en västlig rutt till Indien i Asien och trodde att han funnit den. Upptäckten markerar början av den europeiska koloniseringen av Amerika.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk

NATO (engelsk: North Atlantic Treaty Organisation) eller på fransk: OTAN (l'Organisation du Traité de l'Atlantique Nord) er en international organisation for politisk og militært forsvarssamarbejde omkring den nordlige del af Atlanterhavet, som blev etableret i 1949 med de allierede krigspartnere USA, Storbritannien og Frankrig som de drivende kræfter. På dansk betegnes NATO også som Atlantpagten.

Landene er forpligtet til at forsvare hinanden i tilfælde af, at de skulle blive angrebet. Derudover arrangerer NATO ofte større militære øvelser for medlemslandene. NATO deltager desuden i fredsbevarende styrker i krigshærgede lande, fx Afghanistan.

Da man etablerede NATO var der 12 lande med. Disse lande var Belgien, Canada, Danmark, Frankrig, Holland, Island, Italien, Luxembourg, Norge, Portugal, Storbritannien og USA. Senere er NATO blevet udvidet med flere medlemslande. Den sidste store udvidelse skete i 2004, hvor blandt andet en række af de tidligere Warszawapagt-lande blev indlemmet i NATO. læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
"Eirik Raudes Land" på Grønland – en 75 år gammel norsk okkupasjonshistorie. I anneksjonserklæringen var man ikke mer spesifikk enn å plassere landet mellom fjordene Carlsbergfjord og Besselsfjord. Dette gir de omtrentlige koordinatene 71° 30' i sør og 75° 40' N i nord, og omfavner området hvor mesteparten av norske fangstmenn på Øst-Grønland hadde sine fangstfelt og hytter

Eirik Raudes Land var navnet på et landområde på Grønland som var okkupert av Norge fra 27. juni 1931 til 5. april 1933. Norge anså Grønland som en gammel norsk besittelse og anerkjente ikke Danmarks overhøyhet over øyas ubebodde landområder. Området som kun var avgrenset mellom de nordlige breddegradene 71° 30'N og 75° 40'N var oppkalt etter Eirik Raude, som oppdaget Grønland i 985. Sommeren etter okkupasjonen av Eirik Raudes Land, okkuperte Norge også et område lengre sør på Grønland, mellom 60° 30'N og 63° 40'N. Konflikten ble brakt inn for Den faste domstol for mellomfolkelig rettspleie i Haag, som dømte i favør av Danmark. Norge aksepterte dommen og okkupasjonen tok slutt 5. april 1933. Sysselmann i den knapt to år lange perioden var Helge Ingstad. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk

Charles Parker Jr. (29. august 1920 – 12. mars 1955) var ein jazzsaksofonist og -komponist, og er rekna for å vere mellom dei fremste musikalske nyskaparane i det 20. hundreåret. Parker fekk tidleg aukenamnet Yardbird, seinare korta ned til Bird. Mange kallar Parker faren til moderne jazz; dei fleste seriøse jazzmusikarar etter han har på eit tidspunkt i utviklinga studert Parker sin innfallsvinkel til melodi og harmoni og teke opp i seg noko av stilen hans. Parker er opphavet til ei rekkje standardlåtar, som «Donna Lee», «Anthropology» og «Blues For Alice».

Charles Parker Jr. døydde i 1955, 35 år gammal, som ei følgje av heroin-misbruk. Hans tidlege død medverka til myten rundt han, og ei legende er at «Bird lever» («Bird Lives»). I 1998 regisserte Clint Eastwood den biografiske filmen «Bird». Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål