Skanwiki/Utvalgte artikler/February, 2007

From Meta, a Wikimedia project coordination wiki
Jump to navigation Jump to search

Veke 5, 2007[edit]

svensk
Karta över Hogland. Höjdkurvorna visar topografin med 30 meters mellanrum.

Hogland är en före detta finländsk kommun och numera en rysk ö i centrala Finska viken. Hogland ligger cirka 40 km söder om det finländska fastlandet och 55 km norr om Estland. Ön hör till det ryska länet Leningrad oblast och ingår i distriktet Kingiseppski. Hogland är cirka 11 km lång och 1,5 - 3 km bred. Ön består mest av kala klippor och gles barrskog. Landytan uppgår till ungefär 21 km² och cirka 14 hektar vatten som är fördelat på fyra sjöar. Les mer...
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Supertramp0062.jpg

Supertramp er et britisk art rock og pop band som havde en række populære album i 1970'erne.

Blandt deres tidlige musik var ambitiøse konceptalbum, men de er bedst kendte for deres senere, lidt Beatles-lignende popsange, deriblandt Dreamer, Goodbye Stranger, Give a Little Bit og The Logical Song. På trods af deres høje placeringer på hitlisterne opnåede bandet aldrig stjernestatus i Storbritannien (selvom de gjorde i resten af Europa, Canada og USA) - dog udtalte prinsesse Diana i 1983 at Supertramp var hendes yndlingsband. Det blev bemærket da de var på deres højeste at Supertramp var den bedst sælgende gruppe i verden hvis medlemmer kunne gå ned af en hvilken som helst gade uden at blive genkendt. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål

Lars Olsen Skrefsrud (født 4. februar 1840 på Engesveen i Fåberg, død i landsbyen Benagaria i India 11. desember 1910) var en norsk misjonær og språkforsker i India. Han regnes, sammen med Hans Peter Børresen, som grunnlegger av den norske misjonsorganisasjonen Santalmisjonen (etter en fusjon i 2001 del av Normisjon). Navnet skyldes misjonærenes virke blant det indiske folkeslaget santalene.

Skrefsrud, som i sitt tidlige voksenliv ble arrestert for tyveri og sonet for det som straffange i Christiania i tre år, regnes også som en av de største lingvister Norge har fostret. Misjonsarbeidet han var med på å starte har i dag (2005) ført til en kirke bestående av mer enn 150 000 kristne santaler i de indiske delstatene Jharkhand, Bihar, West Bengal og Assam, alle i det nordøstre India. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Myllarguten

Torgeir Augundsson (1801-1872), best kjend som Myllarguten, var ein segngjeten spelemann frå Sauherad i Telemark. Han var son av Augund Torgeirsson frå Rinde i Sauherad, og kona hans, Gunhild Sigurdsdotter. Faren var husmann, og flytte noko ikring på plassane i Sauherad medan Targjei var gut. Augund var møllar, og borna hans vart kalla «Møllarungein», og Targjei vart heitande «Møllarongen» eller «Myllarguten» i øvre Telemark. Under dette namnet vart han vidgjeten.

Myllarguten var snøgg til å støype ihop gamle former til nye, snar til å byggje ut store slåttar av små. Han har ord på seg for å ha støypt om telemarksspelet til det det er i dag. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 6, 2007[edit]

svensk
Bristol Blenheim Mk.I

Bristol Type 142M Blenheim var ett snabbt, lätt bombplan som användes i stor utsträckning i början av andra världskriget. Flygplanet tillverkades av Bristol Aeroplane Company och var det första brittiska flygplanet som var helt byggt i metall och ett av de första som hade infällbara landningsställ, flaps, elektriskt styrda kulsprutetorn och propellrar med variabla bladvinklar.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Romersk tempel Maison Carrée i Nîmes, Frankrig, ca 1. årh. f.v.t.

Romersk religion tog sin begyndelse i den traditionelle religion, der blev praktiseret af befolkningen i byen Rom og Tiberdalen i den centrale Italien. Da Rom var blevet centrum i et vidstrakt imperium, kom romersk religion til at betegne en mængde meget forskelligartede kultfællesskaber og religioner, som alle blev dyrket af rigets indbyggere. De kilder vi i dag har til rådighed fortæller ikke meget om den tidligste romerske religion, som den var før 2. årh. f.v.t., og romersk religion var da allerede blevet så opblandet med især græske og etruskiske elementer, at det er meget svært at skelne, hvad der oprindeligt har været romersk. Den tidligste religion bar præg af animisme, idet så godt som alle fænomener, begivenheder og begreber fandtes personificeret i en guddom, og disse guder var aktive medspillere i dagliglivet.

Efterhånden som Romerriget voksede og blev til et imperium, der først omfattede hele den italiske halvø og siden alle landene omkring Middelhavet, blev den fremmede påvirkning af religionen endnu større. Den græske var stadig særlig stærk, og den romerske gudekreds kom i store træk til at svare til den græske, idet der ofte blev etableret faste oversættelser mellem det romerske og det græske pantheon. Guder og kulter blev dog også importeret andre steder fra, fx blev den egyptiske gudinde Isis meget populær, ligesom Den store moder (Magna Mater) fra Lilleasien og Mithras fra Persien. Denne udvikling betød, at man allerede i antikken diskuterede, hvad romersk religion egentlig var. Den traditionelle romerske religion mistede langsomt terræn allerede i republikkens tid. I kejsertiden vandt et bredt spektrum af nye religioner frem, men efter 4. årh. e.v.t. blev kristendommen den altdominerende religion. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål

Camilo Cienfuegos Gorriarán (født 6. februar 1932 nær Santa ClaraCuba, død 28. oktober 1959 ved flystyrt på Cuba) var en cubansk revolusjonær, og regnes som en av de største revolusjonære lederne på linje med Fidel Castro og Che Guevara. Cienfuegos omkom i en flyulykke 28. oktober 1959 vel 10 måneder etter at revolusjonsstyrkene hadde vunnet makten i landet. Han ble 27 år gammel.

I ungdomsårene ble Camilo beskrevet som en intelligent, humoristisk og vennlig mann. I motsetning til kampfellene Fidel Castro og Che Guevara som kom fra middelklassen og hadde høy utdannelse, hadde arbeidergutten Camilo bare grunnleggende kunnskaper som lesing, skriving og regning. I så måte stilte han på linje med Juan Almeida, Crescencio Perez og mange andre revolusjonære i den cubanske revolusjonen.

I 1955 sluttet han seg til et studentopprør mot Fulgencio Batista. Det kom til skuddvekslinger mellom politi og studenter, og Camilo ble såret, arrestert og torturert. Etter løslatelsen i 1956 dro han til Mexico. Her sluttet han seg til motstandsgruppen som Fidel Castro og Raúl Castro bygget opp i Mexico by. Denne gruppen var en del av 26. juli-bevegelsen og hadde til hensikt å returnere til Cuba, starte geriljakrig og styrte Batista.

Mye tyder på at Cienfuegos rent politisk stod nærmere den pragmatiske realpolitikeren Fidel Castro; og at han hadde mindre til felles med den erklærte marxist-leninisten Raúl Castro, og Che Guevara, som kanskje best kan beskrives som en kompromissløs sosialistisk idealist. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Traktor (Ivel) med plog frå 1905.

Ein traktor er eit køyrety som er laga for å drive ulike arbeidsreiskap i jordbruk og skogbruk, og for å dra tunge lass på ujamnt og lite bærekraftig underlag. Hjula har stor diameter og breidd og er utstyrte med mønster utforma for å gje godt feste utan å riva opp overflata. For å auka bereevna og markgrepet er lufttrykket i hjula etter måten lågt. Traktorar går ikkje fort, kraftoverføringa er konstruert med låg utveksling for at dei skal kunne dra tungt.

Traktorar var opphavleg mynta på å dra reiskap, som til dømes ein plog, etter seg. Moderne traktorar er utstyrte med hydraulisk trepunktsoppheng for å kunne lyfte og kraftuttak for å driva roterande arbeidsreiskap. Tidlegare var velteulukker vanlege, noko som førte til dødsulukker. Det er no påbod om at traktorar skal vera utstyrte med vernebøyler. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 7, 2007[edit]

svensk

Primater (Primates) är en ordning i djurklassen däggdjur. Ordningen primater indelas idag i två underordningar, Strepsirrhini och Haplorrhini. Till den senare underordningen räknas alla människoapor (Hominidae) som även innefattar människan (Homo sapiens).
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Model af Bismarck på krigsmuseet i Dresden

Bismarck var et tysk slagskib under 2. verdenskrig. Det var opkaldt efter den tyske rigskansler Otto von Bismarck og var et af sin tids største krigsskibe. Det er kendt for at have sænket det britiske slagskib HMS Hood og for den efterfølgende jagt, der førte til, at Bismarck sank kun tre dage senere.

Tyskland måtte kun bygge slagskibe på maksimalt 35.000 tons som en konsekvens af betingelserne i den britisk-tyske flådeaftale fra 1935. Processen med at designe Bismarck begyndte dog allerede i 1934, og skibet var officielt på 35.000 tons, men var dog i virkeligheden på 42.600 tons. Byggeriet blev påbegyndt den da:1. juli 1936, men skibet kom ikke i brug før d. 24. august 1940. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Arendal er trolig den eldste byen på Sørlandet

Arendal er en by og en kommune i Aust-Agder fylke, og den er også fylkets administrasjonssenter. Kommunen Arendal omtales gjerne som storkommune etter at fem kommuner, Arendal, Hisøy, Tromøy, Moland og Øyestad, ble slått sammen 1. januar 1992. 22. desember 2006 passerte kommunens innbyggertall 40 000.

Arendal nevnes første gang som en viktig havn i et tollregnskap fra 1528, og mye tyder på at Arendal kan pekes ut som den eldste byen på Sørlandet. I 1610 forteller Peder Claussøn Friis at Arendal var et ladested. Fulle kjøpstadsrettigheter fikk Arendal likevel først i 1723.

Arendals topografi er preget av kystlinja som går i rening fra NØ mot SV. Landskapet domineres av sprekkesoner som dels går parallelt med kystlinja, dels N-S. Dalene i sprekkesonene har bratte skråninger opp til heier som ligger på omtrent 100 m.o.h. De høyeste toppene er Skrattereidknuten (222 m.o.h.) som er grense mellom Arendal, Tvedestrand og Froland helt nordvest i kommunen, og Rindfjellet (254 m.o.h.) sørvest i kommunen. Kommunen grenser i sydvest mot Grimstad, i nordvest mot Froland, og i nordøst mot Tvedestrand. Mot sydøst har kommunen en lang kystlinje mot Skagerrak. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Eit menneskehjarte.

Eit hjarte (latin cor, fleirtal cordis) er eit holt muskulært organ som pumpar blod eller andre kroppsvæsker gjennom kroppen ved å gjennomføra stadige rytmiske samantrekningar.

Det finst kretsløpssystem utan hjarte (t.d. hos leddormar), med eit hjarte (t.d. hos kjevemunnar) og med fleire hjarte (t.d. hos slimålar). Hjå dyr som har lukka kretsløpssystem (t.d. virveldyr) pumpar hjartet blod gjennom blodårar, medan det syt for at all kroppsvæske straumar gjennom heile kroppen hjå dyr som har ope kretsløpssystem (t.d. leddyr).

Hos menneske ligg hjartet til vanleg noko til venstre for midten av brystkassa (toraks), under brystbeinet (sternum). Det ligg i ein sekk kalla hjarteposen (perikard), klemt inne mellom høgre og venstre lunge. Hjartet kviler mot mellomgolvet (diafragma). Hjartet har ein spiss, apeks, denne er normalt vend mot venstre. Hos barn ligg denne spissen høgt, hjartet ligg vassrett, hos vaksne er spissen retta meire nedover. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 8, 2007[edit]

svensk
Satellitbild av Krim och Azovska sjön

Krim är en halvöSvarta havets norra kust. Den är cirka 25 500 kvadratkilometer stor och har omkring 2,3 miljoner invånare (2005). Politiskt är halvön en autonom republik i Ukraina. Huvudstad i republiken är Simferopol.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Ifølge Big Bang teorien dannedes universet fra en tilstand med ekstrem tæthed og temperatur (nederst). Siden da har rummet selv udvidet sig med tidens gang og fører galakserne med sig.

I den fysiske kosmologi er Big Bang den videnskabelige teori, ifølge hvilken universet dukkede frem fra en tilstand af helt enorm høj tæthed og temperatur for omkring 13,7 milliarder år siden. Big Bang-teorien baseres på den rødforskydning ifølge Hubbles lov, som kan iagttages for fjerne galakser, og som sammen med det kosmologiske princip indikerer, at rummet ekspanderer i overensstemmelse med Friedmann-Lemaître modellen fra den generelle relativitetsteori. Når man ekstrapolerer denne udvidelse bagud i tid, viser observationerne, at universet er ekspanderet fra en tilstand, hvor alt stof og al energi i universet havde umådelig temperatur og tæthed. Blandt fysikere er der ikke nogen bredt accepteret teori for, hvad der skete endnu tidligere, omend den generelle relativitetsteori forudsiger en tyngderelateret singularitet. (For en diskussion om en eventuel tid før Big Bang, se artiklen kosmogoni)

Udtrykket Big Bang benyttes både i snæver forstand til at referere til det tidspunkt, da den observerede ekspansion af universet ifølge Hubbles lov begyndte — beregnet til at ske for 13,7 milliarder (1,37 × 1010) år siden (±2%) — og i mere almen forstand til at referere til det fremherskende kosmologiske paradigme, som forklarer universets oprindelse og ekspansion tillige med dets sammensætning af urstof ved nukleosyntese som forudsagt af Alpher-Bethe-Gamow teorien.

En konsekvens af Big Bang er, at betingelserne i nutidens univers er forskellige fra de betingelser, som var gældende i en fjern fortid og som vil gælde i en fjern fremtid. Ud fra modellen var George Gamow i 1948 i stand til at forudsige - i det mindste kvalitativt - at der måtte findes en kosmisk baggrundsstråling (CMB - Cosmic Microwave Background Radiation). Denne CMB opdagedes i 1960-erne og gav Big Bang-teorien et overtag over dens vigtigste rivaliserende teori, Steady State-teorien. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Jugoslavia før oppdelingen

Jugoslavia (Jugoslavija på alle sørslaviske språk, Југославијаserbisk og makedonsk) var tre etterfølgende, men separate stater som eksisterte i størstedelen av det 20. århundreBalkan i Europa.

Den første var et kongerike etablert 1. desember 1918 som Kongeriket av serbere, kroater og slovenere, som ble omdøpt til Kongeriket Jugoslavia den 6. januar 1929 og eksisterte fram til 6. april 1941 da den ble invadert av aksemaktene under andre verdenskrig. Den kapitulerte kun 11 dager senere og var okkupert fra 17. april 1941.

Den andre var en sosialistisk stat etablert umiddelbart etter andre verdenskrig, 29. november 1945, som Den demokratiske føderasjonen Jugoslavia, senere omdøpt til Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia (SFR). Landet ble det meste av tiden regjert av Josip Broz Tito, og ofte omtalt som «Titos Jugoslavia».

Den tredje ble kalt Den føderale republikken Jugoslavia og ble dannet 1992; den omfattet de gjenværende republikkene Serbia (inkludert provinsene Kosovo og Vojvodina) og Montenegro. I 2001 ble navnet Jugoslavia offisielt avskaffet, og staten ble omdannet til en løsere union med navnet Serbia og Montenegro som ble offisielt anerkjent :no:4. februar 2003. Montenegro erklærte seg uavhengig fra Serbia 3. juni 2006; ved det ble den siste unionen oppløst. Les mer...
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Regnbyge i Danmark

Nedbør er eit meteorologisk samlingsnamn for ulike former av vatn som fell ned frå himmelen. Det kan koma i form av regn, snø, hagl, underkjølt regn, virga og sludd. Nedbør er ein svært viktig del av vasskrinslaupet, og er kjelda til mesteparten av ferskvatnet på Jorda. Kondensering som dogg eller skodde blir ikkje rekna som nedbør. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 9, 2007[edit]

svensk
Henrik VIII

Henrik VIII (1491-1547) var kung av England från 1509 till sin död. Han var den andre monarken i Tudordynastin och är känd för att ha varit gift sex gånger och för att vara den brittiske monark som utövat den mest obegränsade makten. Betydelsefulla händelser under hans regeringstid var brytningen med den romersk-katolska kyrkan, klosterupplösningen och enandet av England och Wales.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Monkey-typing.jpg

Sætningen om uendeligt mange aber (engelsk: the infinite monkey theorem) siger, at en abe, der taster tilfældigt på en skrivemaskine over et uendeligt langt tidsrum, næsten helt sikkert vil indtaste eller forfatte en given tekst, for eksempel William Shakespeares komplette værker. Bemærk, at "næsten sikkert" i denne sammenhæng er et matematisk udtryk med en specifik betydning, og at "aben" ikke er en virkelig abe, men snarere en metafor for en abstrakt anordning, der producerer en lang, tilfældig bogstavsekvens.

Sætningen illustrerer problemerne ved at opfatte uendelighed som et enormt, men endeligt nummer. Hvis ethvert atom i det synlige univers repræsenterede en abe, der producerede en milliard tasteslag i sekundet fra Big Bang indtil i dag, ville det stadig være meget usandsynligt, at bare én abe ville komme mere end et par sætninger ind i den mest kendte enetale i Hamlet. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
«The Man in Black» ville vært 75 år denne uka. Bilde fra 1969

Johnny Cash (født 26. februar 1932, død 12. september 2003) var en av tidenes mest betydningsfulle amerikanske countryartister. Stilen spenner over et vidt spekter, med elementer av country, rock and roll, blues og spirituals. Cash var kjent for sin rike baryton-stemme.

Cash var så kjent for sin sorte uniform at han skrev en egen sang om den, «The Man In Black». Der sier han at han kun går i sort i solidaritet med de utslåtte i samfunnet; de fattige, de fengslede, de som ikke har hørt eller lest om hva Jesus sa, de syke og ensomme, rusmisbrukere osv. Han avsluttet sangen med å si at han gjerne skulle gått kledd i en regnbue, men at inntil ting forandrer seg til det bedre, så går han kledd i sort. Den faktiske årsaken til uniformen er heller prosaisk: Da han skulle spille sin første konsert hadde ikke han og musikerne like dresser. Men alle hadde sorte skjorter og blå jeans, og slik ble det. les mer..
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Kihnu fyr i Estland

Eit fyr er eit sjømerke med lys til å rettleie navigasjonhavet. Fyra sender ut lys frå eit system av lamper og linser. Saman med andre innretningar som gjev synlege og elektroniske signal utgjer fyra eit system til å rettleie trafikken til havs og langs kysten. Det finst felles internasjonale merkesystem som dei maritime nasjonane følgjer.

27. februar 1655 blei det første fyret tent i Noreg. I dag er totalt 107 anlegg i landet definert som fyrstasjonar. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål