Skanwiki/Utvalgte artikler/September, 2007

From Meta, a Wikimedia project coordination wiki
Jump to navigation Jump to search

Veke 35, 2007 (27. august – 2. september)[edit]

svensk
Erik af Pommern.jpg

Sverige under Kalmarunionen behandlar Sveriges historia mellan åren 1397 och 1520, då Sverige tillsammans med Danmark och Norge ingick i Kalmarunionen.

Till följd av de släkt- och vänskapsband som fanns mellan aristokratin i de nordiska länderna förenades dessa 1397 i Kalmarunionen. Genom unionen kunde länderna bli en motvikt mot den nordtyska Hansan. Ett återkommande stridsämne var maktfördelningen mellan centrum och riksråden i de tre länderna, något som ledde till att det i Sverige valdes riksföreståndare. Kampen om makten mellan Danmark och Sverige innebar att Skåne och Götaland förhärjades av trupper vid flera tillfällen.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk

Irakkrigen eller Den anden golfkrig (20. marts 2003 - nutid) er en igangværende krig og besættelse af Irak, der begyndte med den amerikansk ledede invasion af Irak i 2003. Den amerikanske regerings begrundelse for krigen var at Irak besad masseødelæggelsesvåben, og udgjorde en "overhængende fare" for USA og verdenssamfundet. Denne påstand er senere blevet tilbagevist af Iraq Survey Group. Andre begrundelser var Iraks formodede forbindelse til terrorisme, befrielsen af det irakiske folk og betydningen af Iraks olieproduktion.

Krigen startede 20. marts 2003, da den amerikansk ledede koalition af villige lande, med dansk deltagelse, angreb Irak og væltede da:Saddam Husseins regering, i et forsøg på at skabe en ny pro-vestlig regering. Det lykkedes dog ikke at skabe stabilitet i landet, og der har siden invasionens afslutning været et oprør i landet og en begyndende borgerkrig mellem Sunnimuslimer og Shiamuslimer. Danmark har siden invasionens afslutning haft en bataljon soldater udstationeret i det sydlige Irak. Et voksende antal af koalitionens lande har besluttet sig til at trække sine tropper ud af krigen, Den danske regering meddelte i februar 2007 at de danske tropper bliver trukket hjem i august 2007, og erstattes af fire helikoptere og 50 mand. 5. august forlod de sidste danske landtropper Irak.[1] Krigens årsager og konsekvenser er stadig kontroversielle.

2. maj 2003 erklærede George W. Bush krigshandlingerne i Irakkrigen for afsluttet. Selve krigen blev ikke erklæret for afsluttet, og er således officielt stadig i gang under betegnelsen Irakkonflikten (engelsk: Conflict in Iraq). Dette indebærer blandt andet at samtlige krigsfanger ikke skal løslades. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Svensk snakkes i Sverige og deler av Finland

Svensk er et østskandinavisk språk som tales først og fremst i Sverige, på Åland og i deler av Finland av rundt 9 000 000 mennesker. Det er i nær slekt med dansk og norsk, og brukere av de tre språkene har som regel små vanskeligheter med å forstå hverandre. Svensk skiller seg ut blant annet med sin prosodi, som kan variere markant mellom ulike dialektområder. I dette inngår både aspekter som trykk og i visse fall tone. Språket har et relativt stort antall vokaler, som har både korte og lange varianter, og danner til sammen 17 vokalfonemer (kort [e] og [ɛ] sammenfaller). Et unikt aspekt av svensk er også den såkalte sje-lyden (den første lyden i ordet «skjuta»), som finnes i mange ulike dialektale varianter. Selv om lignende lyder, med tydelige labialiserende uttale, finnes i mange språk, er svensk muligens det eneste språket i verden som benytter lyden som et fonem. Også den svenske uttalen av den skrevne vokalen u (både som lang [ʉ] og kort [ɵ]) er globalt sett uvanlig, selv om uttalen i ulike svenske dialekter varierer. Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Om gnr 21 Sinjarheim i Aurland heiter det m.a. «Sønjareim. Udt. si`njareim. - - Ligger nær en Tverelv til Hovedvasdraget og antages - - at kunne indeholde Gen. af et Elvenavn Sin. - - Nogen Forklaring af et Elvenavn Sin er ikke forsøgt. Det kunde mulig høre til Verbet sina (med langt i), blive gold eller tør, om Kjør, som ikke længer give Melk; i svenske Dialekter kan Ordet betyde "blive tør" om Brønd, Kilde. I det dermed beslægtede sina f., vissent Græs, er Rodvokalen kort, som her i Gaardnavnet.» Foto: Frode Inge Helland

Norske Gaardnavne er eit bokverk som vart utgjeve i åra frå 1897 til 1924 etter manuskript utarbeidd av professor Oluf Rygh. Bokverket inneheld normert skrivemåte, opplysningar om uttale, historiske skrivemåtar og tolkingsframlegg til namna på matrikkelgardane i Noreg. Det er vorte eit standardverk om stadnamn i Noreg, og eit føredøme for liknande publikasjonar i Sverige og Danmark.

I arbeidet med verket vart det samla informasjon om skrivemåtar av stadnamn frå tida før det språklege skiftet frå gamalnorsk til dansk skriftmål mot slutten av mellomalderen. I verket er det drøfta kva for grammatisk form namna har - mellom anna kjønn, tal, kasus og om namnet står i bunden eller ubunden form. Det er òg gjort greie for lydlege endringar gjennom tidene, om slike er dokumenterte. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 36, 2007 (3. – 9. september)[edit]

svensk
Urho Kekkonen

Den 3 september skulle Finlands förre president Urho Kekkonen ha fyllt 107 år. På 1920-talet var Kekkkonen en erkänd friidrottare och finländsk mästare i stående höjdhopp. 1936 blev han justitieminister i Kyösti Kallios regering och det blev början på en lång karriär i den finländska politiken. Under fortsättningskriget pläderade han för en uppgörelse med Sovjetunionen och efter kriget fick han ansvaret för rättegångar mot finländska toppolitiker. Han vann presidentvalet 1956 och hans långa tid som president kom att präglas av goda förbindelser österut, en inställning som av kritiker kallats "finlandisering".
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk

Children of Bodom er et finsk metal-band, som oprindelig blev dannet i 1993 under navnet IneartheD af forsanger/guitarist Alexi Laiho og trommeslager Jaska Raatikainen, og det er af All Music Guide blevet kaldt "den melodiske dødsmetals Manowar".

Bandet tog i 1997 navn efter Bodom-mordene - et berygtet tredobbelt mord, som skete nær Bodomsøen i 1960. Den eneste overlevende, Nils Gustafsson, beskyldte manden med leen for at have begået mordene. Derfra har de taget manden med leen som deres maskot, og han har været vist på alle deres albumcovers.

Children of Bodom er kendetegnet ved sin specielle musikstil, som hovedsageligt inddrager elementer fra melodisk dødsmetal og ekstrem power metal, og som aldrig musikalsk set har holdt sig indenfor allerede fastsatte rammer. I de senere år er bandets musik begyndt at blive accepteret af mainstreamkulturen - dog stadig uden at bandet er gået på kompromis med sin særlige lyd.

Children of Bodoms tre seneste album har solgt til guld i Finland, og deres single Hate Me! har solgt til platin. Bandet blev i 2003 valgt som "årets finske band". Det har gennemført flere turneer i Europa og har desuden turneret i Nordamerika og Japan. I perioden 2003-2004 foretog det en verdensturne. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Henrik 8 - konge, utenrikspolitiker, musiker, kvinnekjær

Henrik VIII av England (engelsk Henry VIII) (1491-1547) var konge av England og Lord av Irland (senere konge av Irland) fra 22. april 1509 til sin død. Han er mest kjent for å ha utløst den engelske reformasjon og for sine mange ekteskap.

Han ble tronarving etter at hans eldre bror Arthur, prins av Wales døde i 1502.

Henrik VIII ble beryktet på grunn av sine kvinnehistorier og han kunne visstnok til tider være tyrannisk, men han regnes også som en sterk monark som hadde folkets støtte. Han styrket utenrikspolitikken på bekostning av innenriksaffærer, og sørget for at landet ble en sjømakt. Han skal også ha vært ganske lærd. Han interesserte seg for musikk og spilte selv, og skrev også selv musikk og sangtekster. Den mest kjente av disse er «Pastime with Good Company», også kjent som «The Kynges Ballade». I yngre år var han en dyktig atlet, og drev med dysting, jakt og tennis. Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Ein amerikamanat

Manatar (Trichechus) er ei slekt store pattedyr som lever i salt- og ferskvatn. Manatane er planteetarar, og bruker det meste av tida si til å beita. Normal storleik er 2,5 til 3 meter, og 300-500 kg. Dyr opp til 1,5 tonn er kjend.

Dei held til i grunne, sumpaktige kystområde og elvar i tropiske og subtropiske strok rundt Atlanterhavet, i både fersk- og saltvatn. Ein finn ein art i Amazonasbassenget, ein annan langs kysten frå Bahia i Brasil til Florida, og ein tredje langs Atlanterhavskysten av Afrika, frå Senegal til Angola.

Manatane er rekna som sårbare artar. I Florida og nokre søramerikanske land er det eit ivrig vernearbeide, mens han til dømes i Afrika truleg er truga av mellom anna jakt og vassdragsregulering. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 37, 2007 (10. – 16. september)[edit]

svensk
Porträtt av Emanuel Swedenborg vid 75 års ålder hållande manuskriptet av Apocalypsis Revelata (Uppenbarelseboken avslöjad) från 1766. Målningen är av Per Kraft och finns i Statens porträttsamling på Gripsholms slott.

Emanuel Swedenborg (1688-1772) var en svensk vetenskapsman (främst inom naturvetenskap), filosof, Bibeltolkare, teosof, kristen mystiker och teolog. Swedenborg hade en mångsidig karriär som uppfinnare och vetenskapsman. Under större delen av sitt liv publicerade han en mängd skrifter, huvudsakligen skrivna på latin. I skriftsammanhang formulerade han sig sällan på svenska.

Vid 56 års ålder inledde han en andlig fas, då han genom drömmar och visioner av en andlig värld, där han talade med änglar, andar och avlidna personer, fick ett andligt uppvaknande. Han ansåg sig vara utsedd av Gud att skriva en himmelsk doktrin baserad på en reformerad kristendom. Swedenborg har blivit skärskådad i åtskilliga biografier och psykologiska studier.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk

Solen (Latin: Sol og græsk Helios) er den stjerne, som sammen med sit planetsystem udgør solsystemet. Solen er en af stjernerne i galaksen Mælkevejen og kredser om dennes centrum i en afstand på omkring 26.000 lysår. Jorden og andet stof (herunder andre planeter, asteroider, meteoroider, kometer og støv) kredser om solen, som i sig selv rummer omkring 99,8% af solsystemets masse. Energi fra solen er — i form af sollys — afgørende for næsten alt liv på Jorden via fotosyntese.

Stoffet i solen udgøres af brint (som udgør omkring 74% af dens masse, eller 92% af dens rumfang), helium (omkring 25% af massen, 7% af rumfanget) og mindre mængder af andre grundstoffer. Hvert sekund omdannes i solens kerne ca. 564 millioner ton brintkerner til ca. 560 millioner ton helium, mens massetabet på ca. 4,26 millioner ton per sekund er omsat til energi. Solens alder er omkring 4,57 milliarder år, og den vil eksistere i samme tilstand i 4-5 milliarder år endnu.

Solens regelmæssige daglige opgang i øst og nedgang i vest og dens regelmæssige daglige og årlige tilsyneladende vandring på himlen har sammen med de forskellige andre solfænomener inspireret og udfordret menneskeheden i årtusinder. Der er ud fra dette konstrueret forskellige verdensbilleder, som har sat sig dybe spor i historien ved at påvirke religion og kultur, og den indhøstede viden har frembragt en lang række praktiske opfindelser og befordret opdagelser og videnskabens udvikling i bred forstand. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål

Pinsebevegelsen i Norge er en norsk kristen bevegelse, den utgjør ikke én organisert enhet, men består av et fellesskap av over 280 selvstendige menigheter (frikirker). Norsk pinsebevegelse driver humanitært arbeid, skoler og misjon i omtrent 30 land.

Pinsebevegelsen følger en bibeltro, radikal kristen lære: troendes dåp og åndsdåp (dåp i Den Hellige Ånd) er kjennetegn på pinsebevegelsen. Samlingene i pinsebevegelsen holdes gjerne i «enkle» lokaler med få kirkelige utsmykninger. Menigheten regnes ikke som selve huset (bygningen), men mer menneskene, det kristne samfunnet. Den norske pinsebevegelsen har omtrent 32 000 døpte medlemmer, i tillegg kommer ca. 10 000 barn av medlemmene, såkalte tillhørige (ikke-døpte). Medlemstallet har holdt seg stabilt de siste årene.

Thomas Ball Barratt brakte pinsebevegelsen til Norge i 1907. Barratt ønsket ikke å etablere en ny kristen bevegelse, men ville at de kristne samfunnene heller skulle bli fornyet. Slik gikk det ikke og han ble grunnleggeren av pinsebevegelsen i Norge. Barratt var virksom både i Sverige, Danmark og England, og da han besøkte Danmark i 1907, ble det begynnelsen til den danske pinsebevegelsen. Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Tradisjonell seng og skjermar i Emmerson & Green Hotel i Zanzibar. Foto: Lars Plougmann

Ekteskap i swahilikulturen. Ekteskapet er ein svært viktig del av swahilikulturen. Det regulerer samliv, seksualitet og status, og blir sett på som ein obligatorisk del av livet åt ein swahili. Som i andre kulturar er tradisjonane under utvikling og det er ikkje alt som er slik det var før. Det er også stor variasjon mellom ulike deler av den swahiliske kulturen. All swahilisk ekteskapstradisjon har likevel det islamske grunnlaget til felles. Sharialovene og Koranen med Muhammed som førebilete gjev spesifikke peikepinnar for korleis ein muslim skal leva, også når det gjeld ekteskapet.

Det er ikkje før ein har gifta seg at ein går over til å bli ein skikkeleg vaksen mann eller kvinne. Giftemålet kan seiast å vera den siste overgangsriten for å bli vaksen, sjølv om ein også i ettertid må vise at ein er fruktbar og får born.

Innan muslimsk og dermed swahilisk kultur er det mannen som giftar seg med kvinna og ikkje omvendt. Før ein swahili kan gifta seg er det visse føresetnader som må oppfyllast. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 38, 2007 (17. – 23. september)[edit]

svensk
Bondeförbundarna i regeringen 1951: Ivar Persson i Skabersjö, Gunnar Hedlund, Sam B Norup och Hjalmar Nilson

Gunnar Hedlund, partiledare för Centerpartiet från 1949 till 1971, spelade en stor roll för att förändra sitt parti från ett parti för bönder till ett allmänborgerligt parti. Hedlund hade goda relationer med socialdemokraternas Tage Erlander och medverkade till koalitionsregeringen under 1950-talet. Hedlund var också intresserad av skogsbruk och hade en helt avgörande betydelse för det kooperativa skogsbolaget NCB. Les mer
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Iron Maiden - bass and guitars 30nov2006.jpg

Heavy metal (også blot kaldet metal eller tungrock) er en rockgenre, som blev udviklet i slutningen af 1960'erne og begyndelsen af da:1970'erne. Med rødder i da:blues rock og psykedelisk rock udviklede heavy metal-grupperne en tyk, tung, guitar-og-tromme-centreret lyd, karakteriseret af højt forstærket forvrængning og hurtige guitarsoloer. da:Allmusic har skrevet at "af alle rock & roll's utal af former, er heavy metal den mest ekstreme hvad angår lydstyrke, mandestolthed og teatralskhed."

Heavy metal blev voldsomt populær i 1980'erne, da mange ikke videre udbredte undergenrer begyndte at udvikle sig. Mere aggressive og ekstreme variationer end fortidens metalmusik var for det meste forbeholdt et undergrundspublikum; andre, deriblandt glam metal og, i en mindre udstrækning, thrash metal, blev kommercielle kassesucceser. I de senere år har stilarter som nu metal yderligere udvidet definitionen af genren. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
21. september er det 50 år siden Haakon VII døde, og Olav V ble Norges konge

Liste over Norges monarker, som hersket over et samlet Norge, regnes tradisjonelt fra Harald Hårfagre, muligens som en arv fra Snorres framstilling i Heimskringla. Det er imidlertid usikkert hvor stabil kongemakten var i de første ca 150 år, og historikere har argumentert for at Norges kongerekke like gjerne kunne regnes fra Olav Tryggvason, eller fra Harald Hardråde.

Kongerekken er samtidig en innfallsvinkel til Norges historie: Den beskriver utviklingen av statsmakten og regjeringen i Norge: fra rikssamling, gjennom middelalderens kirke- og kongeroller, via Kalmarunionen og enevoldstiden, omskiftinger i kjølvannet av den franske revolusjon og Napoleonskrigene fram til dagens konstitusjonelle monarki.

De lengstregjerende kongene er Christian IV (60 år) og Haakon VII (52 år). Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Skisse av Haakon Lie

Haakon Lie (fødd 22. september 1905) er ein norsk arbeidarpartipolitikar. Han har vore partisekretær for Arbeidarpartiet (1945–69), sentralstyremedlem i Arbeidarpartiet 1945-1969 og sekretær i Europabevegelsen (1970–73). Under andre verdskrigen var Lie knytt til LO sitt London-kontor, frå 1944 i USA.

Som politisk aktiv var Lie kjent for den uforsonlege linja si mot kommunismen og venstresida i sitt eige parti. Han var ein ivrig tilhengjar av NATO, og at Noreg skulle ha tette tryggleikspolitiske band til Storbritannia og USA. I tillegg er han kjend som ein tilhengjar av Israel, og jødane sin rett til ein eigen stat. Han har også gjeve ut ei rekke bøker. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 39, 2007 (24. – 30. september)[edit]

svensk
Romersk soldat

Romersk legion. Den romerska militärens högsta taktiska organisationsnivå utgjordes av legionen. Sammanlagt har över 50 olika legioner identifierats, men som mest förekom omkring 30 vid ett och samma tillfälle. Varje legion hade ett namn och ett nummer, men numreringen utesluter inte dubbletter. Vid ett tillfälle fanns det fem stycken legioner med nummer III: III Augusta, III Gallica, III Italica, III Cyrenaica och III Parthica. Om någon legion utplånades helt under strid, fick dock inte samma nummer förekomma igen. Legionerna och deras soldaters, legionärernas, karaktäristiska utseende är mycket välkända, bland annat genom den tecknade serien Asterix. Förbandens utrustning, beväpning, sammansättning och styrka har dock varierat kraftigt över tiden. Les mer…
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Walk of fame - The Simpsons.jpg

The Simpsons er en Emmy- og Peabody Award-vindende amerikansk animeret sitcom skabt af Matt Groening for tv-selskabet Fox. Det er en satirisk parodi på den amerikanske middelklasses livsstil, som den gengives af familien Simpson, bestående af Homer, Marge, Bart, Lisa og Maggie. Handlingen udspiller sig i den fiktive by Springfield, og showet gør grin med mange aspekter af menneskers vilkår, såvel som amerikansk kultur, samfundet generelt og endda tv selv.

Familien blev udtænkt af Groening, kort tid før han skulle give et udkast til en serie af animerede kortfilm, der skulle laves i samarbejde med James L. Brooks. Han skitserede sin version af en dysfunktionel familie og opkaldte figurerne efter sine egne familiemedlemmer, omend han udskiftede sig eget navn med Bart. Kortfilmene blev en del af The Tracey Ullman Show den 19. april 1987. Efter tre sæsoner blev kortfilmene udvidet til et halvtimes prime time-show.

The Simpsons var et tidligt hit for Fox, og serien har vundet adskillige store priser. I 1998 kaldte Time Magazine The Simpsons århundredet bedste tv-serie. Den 14. januar 14. januar blev showet hædret med en stjerne på Hollywood Walk of Fame. Serien er blevet produceret i flere år end nogen anden amerikanske sitcom eller tegnefilm. Den har influeret populærkulturen. Showets slagord er blevet benyttet i det virkelige liv, og det misfornøjede udbrud d'oh er blevet accepteret i den engelske ordbog. The Simpsons er blevet beskrevet som en inspirationskilde til mange animerede sitcoms med voksent indhold fra slutningen af 1990'erne.

En spillefilm over serien, The Simpsons Movie, fik premiere den 27. juli 2007. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Karl Martell er hovedsakelig kjent for sin seier i slaget ved Poitiers

Karl Martell [Martell = hammeren] (686-741) var rikshovmester og reell konge over de tre frankiske kongedømmene. Han er mest kjent for at han vant slaget ved Poitiers i 732, hvor han stoppet et muslimsk plyndringstokt ledet av guvernøren av al-Andalus. Med denne seieren satte han en stopper for videre muslimsk plyndring i Frankrike.

Martell var født i Herstal i det som nå er Wallonia, Belgia, og var den uekte sønnen av Pipin av Herstal og hans konkubine Alpaida.

Selv om han først og fremst huskes som lederen for den kristne hæren som vant ved Tours, er Karl Martell virkelig en gigantisk personlighet i tidlig middelalder. Han var en svært dyktig general i en tidsepoke som manglet andre store generaler, han er den første forfaderen til vestlig tungt kavaleri (ridderskap), grunnleggeren av det som skulle bli Frankerriket og satte i gang føydalsystemet som preget Europa i middelalderen. Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
München

München er ein by i Tyskland og hovudstaden i delstaten Bayern. Med 1,33 millionar innbyggjarar er byen den tredje største i Tyskland, og ein av dei mest velståande i Europa. Han har eit storbyområde på 2,6 millionar innbyggjarar, og i lag med Augsburg, Ingolstadt, Rosenheim, Landshut og Landsberg dannar han eit større byområde med om lag 6 millionar innbyggjarar. Den velståande katolske byen ligg ved elva Isar, og er i løpet av dei siste tiåra blitt eit av dei viktigaste teknologiske sentra i Tyskland og Europa. Motto for byen er «München mag dich» som tyder «München elskar deg». Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named danmarkud2