Skanwiki/Utvalgte artikler/December, 2006

From Meta, a Wikimedia project coordination wiki
Jump to navigation Jump to search

Veke 48 – 27. november - 3. desember 2006[edit]

svensk
Amelia Earhart (1897-1937)

Amelia Earhart föddes 24 juli 1897 i Atchison, Kansas, USA. Hon var en världsberömd aviatris som genomförde flera djärva långflygningar och arbetade för kvinnors likaberättigande och möjligheter till flygutbildning. Hon försvann spårlöst över Stilla havet 2 juli 1937.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Udsigt over bakker med græssende får på New Zealands nordø

New Zealand er en stat beliggende i Stillehavet på den sydlige halvkugle, opkaldt efter den nederlandske provins Zeeland. Polynesiske nybyggere ankom til New Zealand imellem det 13. og 15. årh. og etablerede den maorianske kultur. Det Maorianske navn »Aotearoa« bliver oversat med »Land of the long white cloud« (»Den lange hvide skys land«). Dette navn blev givet pga. den lange hvide sky polyneserne så i horisonten ved NZ, da de nærmede sig.

New Zealand er lidt større end Storbritannien. Landet består af to store øer, kaldet Nordøen og Sydøen og en række mindre øer: Stewart Ø og Chatham. Fra nordspidsen af Nordøen til sydspidsen af Sydøen er der 1600 km. Landet ligger mellem 30 og 50 grader sydlig bredde. Danmark ligger på omkring 56 grader nordlig bredde. New Zealand og Danmark ligger således næsten præcis på hver sin side af kloden. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
Detalj av Cándido Lopezs bilde "Episodio de la 2da División Buenos Aires en la batalla de Tuyutí", 1889

Trippelalliansekrigen, også kjent som Den paraguayanske krig eller Den store krigen, ble utkjempet i årene 18641870, og er en av de blodigste konfliktene som har foregått på det amerikanske kontinentet. Den ble utkjempet mellom Paraguay og de allierte landene Argentina, Brasil og Uruguay.

Årsakene til krigen har vært omdiskutert: etterdønninger etter koloniseringen av Latin-Amerika, kampen om fysisk herredømme over den strategisk viktige Rio de la Plata-regionen, Brasil og Argentinas innblanding i den interne politikken i Uruguay, britiske økonomiske interesser i regionen, samt utvidelsesambisjonene til den paraguayanske presidenten.

Utfallet av krigen ble et fullstendig nederlag for Paraguay. Et anslag setter de paraguayanske tapene til ca. 300 000 av de 500-525 000 førkrigs-innbyggerene. Det tok mange tiår før Paraguay klarte å gjenreise seg fra kaoset og den demografiske ubalansen den hadde blitt satt i. Krigen førte til slutten på slaveriet og keiserdømmet i Brasil samt førte til at militæret fikk en nøkkelrolle i landet. For Argentina ble utfallet en modernisering av hele landet. Brasil og Argentina gikk etter krigen ut av sin rolle som intervensjonister i den interne politikken i Uruguay. Les mer..
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Statue av Che Guevara frå dødsstaden hans i Bolivia.

Ernesto Guevara de la Serna, fødd i Rosario i Argentina, død i La Higuera i Bolivia, meir kjent som Che Guevara, var lege, marxistisk revolusjonær og cubansk geriljaleiar.

I 1951, medan han enno studerte medisin, reiste den 23-årige Guevara med ein kamerat gjennom delar av Sør-Amerika. Reisa tok fleire månadar og mykje taler for at revolusjonshelten «El Che» begynte å ta form på nettopp denne reisa. Ho førte middelklasseguten Guevara i direkte kontakt med armoda, utbyttinga og undertrykkinga som det store fleirtalet av befolkninga — landarbeidarar, urfolk, arbeidarar og fattigbønder — vart utsette for, og som framleis pregar fleire land i Latin-Amerika. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 49 – 4. desember - 10. desember 2006[edit]

svensk

Cornelis Vreeswijk, född 8 augusti 1937 i IJmuiden, Velsen, Noord-Holland, Nederländerna, död 12 november 1987 i Katarina församling, Stockholm, var en nederländsk-svensk trubadur, kompositör och poet som, efter sin död, kommit att anses som en av Sveriges största vistrubadurer efter Carl Michael Bellman och Evert Taube.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Jean Henri Dunant.jpg

Jean Henri Dunant (8. maj 1828 i Genève30. oktober 1910 i Heiden), også kendt som Henry Dunant eller Henri Dunant, var en schweizisk forretningsmand og social aktivist. Hans liv var fyldt af store kontraster - fra at blive født ind i en velstående familie til at ende livet på et hvilehjem, fattig og glemt af omverdenen. Under en forretningsrejse i 1859 blev han vidne til lidelserne efter slaget ved Solferino i det nuværende Italien. Han nedskrev sine minder og erfaringer fra dette i Minder fra Solferino; en bog, som blev en stor inspirationskilde og som lagde grunden til stiftelsen af Den Internationale Røde Kors-komite (ICRC). Geneve-konventionen af 1864 var også baseret på Dunants idéer, og i 1901 fik han Nobels fredspris sammen med franskmanden Frédéric Passy.
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
USS Arizona senkes

Angrepet på Pearl Harbor er den vanlige betegnelsen på det japanske angrepet mot den amerikanske marinebasen Pearl Harbor, den 7. desember 1941. Angrepet ble gjennomført av fly og miniubåter fra den japanske marinen, kommandert av viseadmiral Chuichi Nagumo, uten at Japan hadde erklært krig mot USA. Angrepet var rettet mot USAs stillehavsflåte, og tilhørende fly og marineinfanteristyrker på øya. Den amerikanske opinionen så angrepet som en forræderisk akt, og fordømmelsen av Japan førte til at USA ble med i andre verdenskrig.

Angrepet skadet eller ødela 12 amerikanske krigsskip, 188 fly og drepte 2 335 amerikanske soldater og 68 sivile. Stillehavsflåtens tre hangarskip var imidlertid ikke i havnen og unnslapp uskadet. Pearl Harbors viktige oljedepot, verft og verksteder ble heller ikke skadet, og disse ressursene var viktige da USA ett halvår etter angrepet gikk på offensiven mot Japan. Les mer ..
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Eit glas akevitt.

Akevitt er eit nordisk brennevin med rundt 40 volumprosent alkohol som kan vera klart eller gyllent på farge. Akevitten er som regel laga av potet, men kan også lagast av korn, og smakssett med ulike krydder og urter. Han blir i dag særleg drukken ved høve som jul og nasjonale høgtider.

Namnet «akevitt» er avleia av aqua vitæ, latin for 'livsens vatn'. Drikken er òg kjend ganske enkelt som brennevin. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 50 – 11. desember - 17. desember 2006[edit]

svensk
Delarna på en fjäder:

En fjäder är en utväxt från en fågels hud, bestående av äggviteämnet keratin. Fåglar är de enda nu levande djur som har fjädrar och de flesta fåglar har dem över hela kroppen, förutom på benen, näbben och orbitalringen. Fågelns fjädrar är en förutsättning för att den ska kunna flyga men fjädrarna fungerar även som värmeisolering. Fågelns alla fjädrar kallas tillsammans för fjäderdräkt.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Kungälv, sedd från Fars hatt, den 4 juli 2006.JPG

Nordre älv er en 16 km lang svensk elv, der udspringer af Göta älv ved byen Kungälv, hvorfra den løber nord om øen Hisingen for via Nordre älvsfjorden at løbe ud i Kattegat. I Nordre älv finder man øerne Sävtuvan ved elvens begyndelse og derefter Fästningsholmen, Ragnhildsholmen, Tjuvholmen og Munkholmen. På nordsiden af elven ligger byerne Kungälv, Kornhall og Ytterby og på sydsiden findes Hakered, Björnlanda og Brunstorpsnäs.

Området har en historie, der går tilbage til stenalderen og det spillede en central rolle ved flere begivenheder i vikingetiden og middelalderen. Læs mere…
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
En ordensvakt sjekker legitimasjon på gjest

Ordensvakt er i Norge tittelen til personer godkjent av politiet til å holde ro og orden ved serveringsteder. Tidligere oftest omtalt som utkaster eller dørvakt.

Serveringslovens § 16 sier at politiet kan kreve godkjent ordensvakt på serveringsteder. Det er også politiet som bestemmer hvilke steder som trenger ordensvakt, hvor mange ordensvakter de minimum må ha, hvilke dager i uken dette gjelder og når på døgnet ordensvakt er påkrevd. I praksis er en ordensvakt vertskapets representant. En ordensvakts rolle går på å bestemme hvem som skal få adgang til serveringstedet, hvem som ikke lenger får lov til å være på stedet og å forebygge eller dempe konflikter. En ordensvakt skal også være en ressursperson og takle forskjellige situasjoner, slik som livreddende førstehjelp, branntilløp eller andre akutte hendelser.

En ordensvakt må godkjennes av politiet, og får et skilt med bilde og ordensvaktnummeret på. For å bli godkjent kreves det at ordensvakten har gått kurs, har vandelen i orden og at ordenvakten er både psykisk og fysisk egnet for en slik oppgave. For å hindre ordensvakter i å jobbe uten å oppgi inntekt kreves det også at den som søker godkjenning er ansatt et sted som ordensvakt, enten et vaktselskap eller serveringsted. Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Unormale havflatetemperaturar under siste El niño i 1997.

El Niño, eller meir korrekt El Niño-Sørleg Oscillasjon (ENSO), er eit globalt klimafenomen som oppstår i havet og atmosfæren. El Niño og La Niña er store temperatursvingingar i overflatevatnet i den tropiske delen av det austlege Stillehavet. ENSO er ein kopla hav-atmosfære klimafluktuasjon som oppstår som følgje av havstraumar og atmosfærisk sirkulasjon. ENSO er den mest omfattande og kjende mellomårlege variasjonen i vêr og klima i verda, og oppstår med to til åtte års mellomrom. Ikkje alle område av verda vert påverka, men ENSO blir merka i Stillehavet, Atlanterhavet og Det indiske havet.

Namna kjem frå dei spanske uttrykka for «den litle guten» (El Niño) og «den litle jenta» (La Niña). «Den litle guten» referer til Jesusbarnet, fordi fenomenet ofte startar rundt juletider utanfor vestkysten av Sør-Amerika. I desember 2006 er El Niño aktiv, og det er venta at han varer inn i 2007. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 51 – 18. desember - 24. desember 2006[edit]

svensk
Snövit och de sju dvärgarna

Snövit och de sju dvärgarna är en amerikansk tecknad långfilm från 1937, baserad på Bröderna Grimms version av sagan Snövit. Snövit var inte världens första tecknade långfilm (den titeln innehas av den argentinska filmen El Apostól från 1917) men den skulle komma att bli den första framgångsrika filmen i sitt slag. Filmen, som hade världspremiär den 21 december 1937, banade väg för Disneys tecknade långfilmer.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
I forgrunden til venstre ses britiske bombeskibe. Dernæst den britiske linje, den dansk-norske linje og København bagest.

Slaget på Reden var et søslag, der blev udkæmpet den 2. april 1801 mellem en britisk flåde under kommando af admiral Sir Hyde Parker og en dansk-norsk flåde forankret ud for København. Selve angrebet blev anført af admiral Horatio Nelson, som er gået over i historien for at have afvist Parkers ordre om at trække sig tilbage under slaget. I stedet ødelagde Nelson en stor del af den danske flåde, inden Danmark-Norge accepterede en våbenhvile.

Slaget på Reden var en konsekvens af en lang række af mislykkede diplomatiske bestræbelser i den sidste del af det 18. århundrede og i begyndelsen af 1801. Det væbnede neutralitetsforbund bestående af Danmark-Norge, Sverige, Preussen og Rusland sammenholdt med Napoleons næsten totale dominans over det europæiske kontinent, blev af Storbritannien opfattet som en alvorlig trussel mod den engelske flåde. Englænderne var særdeles bekymrede for den fortsatte eksistens og sikkerhed for forsyningsruter fra Sverige og de baltiske lande. Imidlertid var Danmark-Norge langt mere bekymret for truslen fra Rusland og Frankrig. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål
W. Peters maleri Stormangrep på fiskerlandsby (1895)

Frelsesarmeen er en kristen organisasjon grunnlagt av Catherine og William Booth i London 1865 (under navnet Christian Mission, begrepet Salvation Army, det vil si Frelsesarmeen ble tatt i bruk i 1878). Et av William Booths motto var «Soup, soap and Salvation». «Suppe, såpe og frelse», i den rekkefølgen. Et menneske som ikke hadde mat tenkte ikke på Gud, det kjente bare sin sultne mage. Et menneske som var skittent turde ikke gå i en kirke. Når mennesket hadde fått dekket sine grunnleggende behov, kunne det bli frelst.

Armeen utviklet raskt en militær oppbygging, ett eget militært språk, de begynte å bruke uniform og militære titler. William Booth hadde vært generalsekretær, men ble nå General.

Frelsesarmeen kom til Norge i 1888. Den første menigheten ble lagt til Kristiania, den andre til Arendal. Frelsesarmeen ble i sin tid ansett som den største kristne vekkelsen verden hadde sett. I løpet av sitt liv startet William Booth 1000 menigheter i Storbritannia og organisasjonen spredte seg over hele verden. I Norge startet Frelsesarmeen ca 100 menigheter i løpet av 30 år. I 2006 driver Frelsesarmeen et arbeid i Norge som er respektert også langt utenfor egne rekker. Den driver blant annet den vernede bedriften Fretex. Hver uke utgis bladet Krigsropet. Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Levande lys. (Foto: Jeff Cook)

Levande lys er små flammar på ei veike som vert brukte for å gje eit dempa lys. Før elektrisiteten kom inn i dei fleste heimane var levande lys den einaste måten å sjå på etter at det var blitt mørkt. I dag bruker ein lysa mest for å skapa ei stemning, utføra ei symbolsk handling, eller som del i ei religiøs høgtid.

Det levande lyset får me ved at veiken trekk til seg flytande feitt, som gjer nok energi til å halda vedlike ein roleg flamme. Dersom feittet er av dårleg kvalitet, vil flammen flakka og spruta. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål


Veke 52 – 25. desember - 31. desember 2006[edit]

svensk
Gustav V

Gustaf V, född Oscar Gustaf Adolf 16 juni 1858, död 29 oktober 1950, kung av Sverige från 1907, som den femte regenten av huset Bernadotte. Han var son till Oscar II och drottning Sofia, sonsons son till Carl XIV Johan och farfars far till Carl XVI Gustaf som är Sveriges nuvarande kung och statschef. Gustaf V var med sina 43 år på tronen den näst längst regerande monarken i Sveriges historia och var Sveriges regent under 1900-talets båda världskrig där han deltog med diplomatiska insatser.
redigera - från svensk - diskussion - til dansk - til bokmål - til nynorsk


dansk
Orca 2.jpg

Spækhuggeren (Orcinus orca) er ikke bare en hval, men også den største delfinart i verden. Det er det næstmest udbredte pattedyr på jorden (næst efter mennesker) og findes i alle jordens have, fra de isnende arktiske regioner til varme tropiske have. Det er også et af de mest fleksible rovdyr, der spiser fisk,havskildpadder, havfugle, hajer, sæler, søkøer og endda andre tandhvaler. Sammenlagt placerer det spækhuggeren øverst i den maritime fødekæde. Spækhuggere er ligeledes kendt for at angribe bardehvaler, især gråhvaler og blåhvaler.

Spækhuggeren er et imponerende havpattedyr med et frygtindgydende ry, der går så langt tilbage som til Gaius Plinius Secundus' udgivelse af Naturalis Historia i år 77. Der har ikke været nogen rapporterede tilfælde af angreb på mennesker i naturen, bortset fra et enkelt tilfælde hvor en dreng i Alaska blev ramt, men ikke bidt, mens han svømmede. Der har dog været isolerede tilfælde, hvor tilfangetagne spækhuggere har angrebet deres trænere i delfinarier og akvarier. Læs mere
redigér - fra dansk - diskussion - til bokmål - til nynorsk


bokmål

Parthenon (gresk: Παρθενών) er et tempel som ble oppført mellom 447 f.Kr. og 433 f.Kr.Akropolis i Athen, og var viet til Pallas Athene, byens skytsgudinne. Det erstattet et eldre, uferdig tempel (Før-Parthenon) viet til samme gudinne som ble rasert av perserne i 480 f.Kr., som i sin tur hadde erstattet et eldre, mindre Athenetempel. Parthenon er en av verdens mest berømte bygninger, snart 2500 år gammel, og hele Akropolis ble oppført på UNESCOs verdensarvsliste i 1987.

I tillegg til å fungere som tempel, hadde det også en rolle som skattkammer. Bygningens offisielle navn var Jomfru Athenes tempel og det vanlige navnet kommer av det greske ordet παρθένος (parthenos - jomfru). Les mer…
rediger - fra bokmål - diskusjon - til dansk - til nynorsk


nynorsk
Christian II

Christian II eller i Noreg ofte skrive Kristian II (1. juli 148125. januar 1559) var ein dansk-norsk og svensk konge av slekta Oldenborg. Han er også kjend under tilnamnet Kristian Tyrann.

Christian II vart fødd i 1481 på Nyborg Slott som son av kong Hans. Han var dansk-norsk konge i perioda 15131523 og svensk konge 1520–1523. Før Christian kom på trona, hadde han vore visekonge i Noreg i 1506–1513. Her lærde han norsk lynne å kjenna og dei norske stormennene lærde kva Christian sto for, nemleg ei klar anti-aristokratisk linje. Målet var å setja det norske riksrådet ut av spel, slik at han fekk full kontroll over landet og dermed fekk styrka kandidaturet sitt ved det komande kongevalet. Les meir…
endre - fra nynorsk - diskusjon - til dansk - til bokmål